Qəzzada beynəlxalq sülhməramlı qüvvələrin yerləşdirilməsi hazırda aktual müzakirə mövzusudur. Qeyd edək ki, bu məsələ xüsusən ABŞ-ın təklif etdiyi atəşkəs planı çərçivəsində gündəmə gəlib, lakin hələ yekun qərar yoxdur.
Məlumatlar göstərir ki, Azərbaycanın öz sülhməramlı qüvvələrini Qəzzaya göndərməsi ABŞ-ın xüsusi maraq dairəsində yer alır. Bunu Azərbaycan prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevin açıqlamaları da təsdiq edir.
Rəsmi Bakı bir daha son günlər Qəzzada beynəlxalq sülhyaratma qüvvəsində iştirakla bağlı Bakının şübhəsini açıq dilə gətirib. Hikmət Hacıyev bir neçə xarici media qurumuna bu haqda danışıb. Yaponiyanın “Nikkei” nəşrinə müsahibəsində H.Hacıyev deyib ki, Bakının belə bir qüvvədə iştirakı çətin olacaq və buna mandatın miqyası ilə bağlı məsələləri əsas gətirib: “Bununla bağlı yekun qərar verilməyib”. Xatırladaq ki, ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə əldə olunmuş atəşkəs planında Qəzzada beynəlxalq sülhyaratma qüvvələrinin yerləşdirilməsi nəzərdə tutulub. BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası ötən ay bu qüvvənin yaradılması üçün qətnaməni təsdiqləyib. H.Hacıyev isə qətnamənin Qəzzadakı fəaliyyətin spesifik qaydaları, missiyanın mandatının miqyası ilə bağlı məsələlərə cavab vermədiyini deyib. Prezidentin köməkçisi Azərbaycanın 2023-cü ildə Ermənistanla müharibə vəziyyətində olmasına diqqət çəkərək deyib ki, əhalini Qəzzaya qüvvə göndərməyə inandırmaq çətin olacaq. Dekabrın əvvəlində də Azərbaycan rəsmisi Dohada bir neçə media qurumuna oxşar fikirləri söyləmişdi. Adı çəkilməyən həmin rəsmi deyirdi ki, ABŞ hələ Azərbaycanda bu qüvvələrdən nə gözləməsi barədə substantiv söhbət aparmayıb. Müzakirə aparılsa, Vaşinqton görər ki, Bakının da digər ölkələrin beynəlxalq sülhməramlı qüvvələrə qoşulmasını önləyən oxşar şərtləri var. H.Hacıyev “The Media Line” nəşrinə müsahibəsində isə deyib ki, hər hansı sabitləşdirmə qüvvəsi real olmalıdır, simvolik deyil, onu yerli əhali qəbul etməli, beynəlxalq miqyasda isə koordinasiya olunmalıdır: “Azərbaycan özünü yalnız müşahidəçi kimi görmür. Biz regionları birləşdirən, asılılığı azaldan sistemlər qururuq, ortaq maraqlar yaradırıq. Sabitlik belə qurulur”. Prezidentin köməkçisi Azərbaycanın postmüharibə dövründə Qarabağda apardığı bərpa işlərinə toxunub. O xəbərdarlıq edib ki, yalnız təhlükəsizliyə fokuslanan yanaşmalar iflasa məhkumdur: “İnteqrasiyasız bərpa sadəcə növbəti böhranı ertələyir”. Təhlilçilərin fikrincə, Azərbaycanın indiki halda Qəzzaya qüvvə göndərməsi real görünmür, siyasi və logistik baxımdan isə ölkə Türkiyənin təşəbbüslərindən çıxış edə bilər. Bu ssenari isə Ankaranın Suriya və şərqi Aralıq regionunda ambisiyalarından ehtiyat edən İsraili əndişələndirir. Danışıqlardan agah olan mənbələr isə “Middle East Eye” nəşrinə deyiblər ki, İsrailin Qəzzada Türkiyə hərbçilərini görmək istəməməsi Azərbaycan, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və İndoneziya kimi tərəfdaşların mövqeyinə təsir edir.
Bundan əvvəl İordaniya kralı Abdulla bildirib ki, ölkəsi Qəzzaya hərbçi göndərməyəcək. Türkiyə rəsmiləri “Middle East Eye” nəşrinə anonimlik şərti ilə deyiblər ki, Türkiyənin iştirakı ilə bağlı yekun qərar yoxdur, gələn həftə İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu ilə ABŞ prezidenti Donald Trampın görüşündə bu məsələyə aydınlıq gələcəyini gözləyirlər. belə bir vaxtda ABŞ-ın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Mayk Uolts sə qeyd edir ki, Azərbaycan Qəzza sektorunda yaradılması nəzərdə tutulan beynəlxalq sabitləşdirici qüvvələrin tərkibində iştirak etməyə razılıq verən ölkələr sırasındadır. “The Hugh Hewitt Show” radiosuna müsahibəsində Uolts qeyd edib: “ABŞ prezidenti Donald Trampın irəli sürdüyü sülh planı çərçivəsində Qəzzada beynəlxalq sabitləşdirici qüvvələrin formalaşdırılması nəzərdə tutulur”. ABŞ rəsmisi vurğulayıb ki, Vaşinqton bu kontingentdə Amerika hərbçilərinin yer almasını istəmir. Onun fikrincə, İsrail ordusunun Qəzzaya qayıdışı genişmiqyaslı müharibə və normallaşma prosesinin tam iflası demək olardı. Bu səbəbdən beynəlxalq formatda qüvvələrin yaradılması planlaşdırılır və Uoltsun iddiasına görə, İndoneziya, Azərbaycan və bir sıra digər ölkələr artıq iştirak etməyə razılıq veriblər. Bundan əvvəl adı açıqlanmayan ABŞ rəsmisi “The Jerusalem Post”a bildirib ki, ilk beynəlxalq stabilləşdirmə qüvvələri qoşunları 2026-cı ilin əvvəlində Qəzza zolağına gələcək. BMT Təhlükəsizlik Şurası ABŞ prezidenti Donald Trampın İsrail və HƏMAS arasındakı münaqişənin həlli planını təsdiq edən qətnaməni səsə qoyduqdan sonra, Ağ Ev rəsmi Vaşinqtonda sülhməramlı missiyanın yaradılması prosesini sürətləndirib. Bu qüvvə mandatına uyğun olaraq Qəzza zolağında atəşkəsə nəzarət edəcək və HƏMAS-ın silah arsenallarını ləğv edəcək. Beynəlxalq stabilləşdirmə qüvvələri BMT strukturlarına tabe olan kontingent olmayacaq. Gələcək qüvvəyə piyada, mühəndis, kəşfiyyat və polis bölmələrinin daxil olacağı gözlənilir. Tramp administrasiyası layihəni müharibədən sonrakı Qəzza strukturunun əsas elementi kimi qiymətləndirir, bu, hazırda təyin olunmuş sarı xəttə köçürülən və anklavın təxminən 53%-nə nəzarət edən İsrail qoşunlarının qismən çıxarılmasına imkan verir. Beynəlxalq stabilləşdirmə qüvvələri plana görə, əsas sahələrin təhlükəsizliyini təmin etmək, Fələstin silahlı qruplaşmalarının dirçəlişinin qarşısını almaq və Trampın planına görə, beynəlxalq vasitəçilərin köməyi ilə qurulacaq mülki idarəçiliyin effektiv bərpasına cavabdehdir. Bununla belə, “i24” nəşrinin mənbələrinin qeyd etdiyi kimi, beynəlxalq stabilləşdirmə qüvvələri layihəsi hələ başlanğıc mərhələsindədir. Təlim proqramı hələ hazırlanmayıb. Bundan əlavə, bu strukturun sabit maliyyələşdirilməsini təmin etmək üçün mühüm işlər görülməlidir. “i24”ün mənbələri vurğulayırlar ki, gələcək missiya maddi-texniki təminat məsələlərlə yanaşı, özünün hərbi obyektləri və qərargahlarının da ciddi nəzərdən keçirilməsini tələb edəcək.
Ramil QULİYEV
