ABŞ-ın Mərkəzi Asiya siyasəti Azərbaycanın geosiyasi mövqeyini gücləndirir
ABŞ prezidenti Donald Trampın Qazaxıstan və Özbəkistan liderlərini 2026-cı ilin dekabrında Mayamidə keçiriləcək G20 sammitinə dəvət etməsi sıradan diplomatik addım deyil. Bu addım Mərkəzi Asiya ilə bağlı formalaşmaqda olan yeni geosiyasi xəttin tərkib hissəsi kimi dəyərləndirilir.
G20 üzvü olmayan bu iki ölkənin belə yüksək səviyyəli qlobal platformaya “qonaq” statusunda çağırılması Vaşinqtonun regiona baxışında mühüm dəyişikliklərin baş verdiyini göstərir. ABŞ bu addımla həm Rusiya və Çinin Mərkəzi Asiyadakı dominant mövqeyini balanslaşdırmaq, həm də özünü region üçün alternativ və cəlbedici tərəfdaş kimi təqdim etmək niyyətini açıq şəkildə ortaya qoyur.
Qazaxıstan və Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın siyasi, iqtisadi və demoqrafik baxımdan əsas dayaqlarıdır. Qazaxıstanın çoxvektorlu xarici siyasəti, Rusiya ilə dərin əlaqələrə baxmayaraq müstəqil manevr imkanlarını qoruması, Özbəkistanın isə son illərdə daha açıq və praqmatik xarici siyasət kursu seçməsi ABŞ üçün bu ölkələri xüsusi əhəmiyyətli tərəfdaşa çevirir. Tramp administrasiyası onları G20 masasına yaxınlaşdırmaqla. həm beynəlxalq çəkilərini artırır, həm də Qərb yönümlü əməkdaşlığa təşviq edir. Bu yanaşma Trampın selektiv və şərti diplomatiya üslubuna uyğundur: Vaşinqtonla münasibətləri “yaxşı” olan liderlər qlobal platformalarda daha çox yer alır.
Bu proseslərin arxasında Ukrayna müharibəsi kontekstində yaranan yeni reallıqlar da dayanır. Tokayev və Tramp arasında telefon danışığında məhz bu mövzunun müzakirə olunması Qazaxıstanın potensial dialoq və ya neytral platforma kimi qəbul edildiyini göstərir. Rusiya ilə əlaqələrini saxlayan, lakin Ukraynanın ərazi bütövlüyünü formal olaraq tanıyan Qazaxıstan kimi ölkələrin beynəlxalq proseslərə cəlb edilməsi ABŞ üçün diplomatik manevr imkanlarını genişləndirir. Bu yanaşma G20-ni yalnız böyük güclərin deyil, həm də regional aktorların iştirak etdiyi daha çevik siyasi platformaya çevirmək niyyəti ilə üst-üstə düşür.
ABŞ-ın Mərkəzi Asiyaya artan diqqətinin formalaşmasında bu ilin aprel ayında Səmərqənddə keçirilən “Avropa İttifaqı-Mərkəzi Asiya” sammitinin də dolayı, lakin əhəmiyyətli təsiri var. Həmin sammit çərçivəsində Aİ ilə Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistan arasında strateji tərəfdaşlıq elan edildi və münasibətlərin dərinləşdirilməsi barədə siyasi qərarlar qəbul olundu. Siyasi dialoq, təhlükəsizlik, nəqliyyat, enerji və iqtisadi sahələr üzrə əməkdaşlığın genişləndirilməsi planlaşdırıldı. Eyni zamanda, Aİ-nin “Global Gateway” (Qlobal Keçid) strategiyası çərçivəsində iri investisiya paketləri və infrastruktur layihələri, xüsusilə nəqliyyat və logistika sahəsində maliyyə dəstəyi ilə bağlı razılaşmalar əldə edildi.
Səmərqənd sammitinin yaratdığı regional siyasi dinamika və Aİ ilə Mərkəzi Asiya ölkələri arasında əlaqələrin güclənməsi ABŞ-ın da regiona baxışını yenidən qiymətləndirməsinə səbəb olub. Vaşinqton üçün Cənubi Qafqazdan Orta Asiyaya qədər uzanan geniş coğrafiyada balanslaşdırılmış siyasət aparmaq getdikcə daha vacib xarakter alır. Aİ ilə region ölkələri arasında münasibətlərin yeni mərhələyə keçməsi ABŞ-a açıq mesaj verir ki, Mərkəzi Asiya artıq təkcə Rusiya və Çinin təsir dairəsi deyil, eyni zamanda Avropa və bütövlükdə Qərb üçün prioritet geosiyasi məkan kimi formalaşır. Bu reallıq Tramp administrasiyasının Qazaxıstan və Özbəkistanı G20 sammitinə dəvət etməsində və regionla bağlı daha fəal siyasi xətt seçməsində mühüm rol oynaya bilər.
Bu geosiyasi proseslərdə Azərbaycan birbaşa dəvət olunan tərəf olmasa da, yaranan dinamikanın mühüm dolayı benefisiarlarından biridir. ABŞ-ın Mərkəzi Asiyaya artan marağı avtomatik olaraq Qazaxıstan və Özbəkistanı Qərb bazarlarına bağlayan əsas marşrut olan Orta Dəhlizin əhəmiyyətini artırır. Çin-Mərkəzi Asiya-Xəzər-Azərbaycan-Gürcüstan-Avropa xəttini əhatə edən bu dəhlizin mərkəzində isə Azərbaycan dayanır. Vaşinqtonun Rusiya marşrutlarına alternativ axtarışları Bakı üçün həm siyasi, həm də iqtisadi baxımdan əlavə imkanlar yaradır.
Eyni zamanda, ABŞ-ın region strategiyasında Azərbaycan sabit və praqmatik dayaq nöqtəsi kimi görünür. Enerji təhlükəsizliyi sahəsində Avropanın əsas tərəfdaşlarından biri olan, NATO ilə əməkdaşlıq edən, lakin Rusiya ilə açıq qarşıdurmadan yayınan Bakı çoxvektorlu siyasətini qoruyur. Ukrayna müharibəsi fonunda Azərbaycanın balanslı mövqeyi - ərazi bütövlüyü prinsipinə sadiqlik, lakin regional reallıqları nəzərə alan rasional yanaşma onu Qərb üçün qəbulolunan və etibarlı tərəfdaş kimi təqdim edir. Bu yanaşma gələcəkdə Azərbaycanın regional təhlükəsizlik, enerji və humanitar mövzularda qeyri-rəsmi dialoq platforması rolunu daha da gücləndirə bilər.
Bununla yanaşı, ABŞ-ın Mərkəzi Asiyada aktivləşməsi müəyyən risqlər də yaradır. Vaşinqtonun təsirinin artması Rusiyanın region ölkələrinə təzyiq mexanizmlərini gücləndirməsi ehtimalını artırır və bu, dolayısı ilə Azərbaycana da təsir göstərə bilər. Lakin Bakı indiyə qədər bu kimi mürəkkəb balansları qorumaqda təcrübə nümayiş etdirib və emosional deyil, praqmatik siyasət yürütməsi ilə seçilib.
Nəticə etibarilə, Trampın Qazaxıstan və Özbəkistanı G20 sammitinə dəvət etməsi ABŞ-ın Mərkəzi Asiya strategiyasında yeni mərhələnin göstəricisidir. Bu addım regionda geosiyasi balansı dəyişir və Azərbaycan üçün də yeni imkanlar açır. Bakı bu proseslərdə birbaşa oyunçu olmasa da, Mərkəzi Asiya ilə Qərb arasında strateji əlaqələndirici aktor kimi mövqeyini möhkəmləndirir və Orta Dəhliz üzərindən regional əhəmiyyətini daha da artırmaq şansı qazanır.
Akif NƏSİRLİ
