Bu ilin fevral ayında Azərbaycan və Ermənistanın delimitasiya komissiyaları görüşdü. Bir neçə gün əvvəl isə Qəbələdə daha bir görüş keçirildi. Hər iki görüşün nəticələrinə əsasən razılaşdırılıb ki, delimitasiya prosesi Azərbaycan–Ermənistan–Gürcüstan sərhədindən başlayaraq Azərbaycan–İran–Ermənistan sərhədinə, yənu şimaldan Araz çayına doğru ardıcıllıqla davam etsin.
Bu, komissiyanın üzərində razılığa gəldiyi rəsmi xətdir və prosesin mərhələli şəkildə aparılmasını nəzərdə tutur.
Bununla yanaşı, son vaxtlar regionda yeni reallıq formalaşır: nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin, xüsusilə də Zəngəzur dəhlizinin açılması məsələsi gündəmdədir. Ekspertlər hesab edirlər ki, əgər dəhlizin açılması prosesi sürətlənəcəksə, bu halda delimitasiya üzrə əvvəlcədən razılaşdırılmış ardıcıllığın dəyişdirilməsi müzakirə oluna bilər. Yəni kommunikasiya xətlərinin keçəcəyi ərazilərdə sərhədin dəqiqləşdirilməsi təxirə salınmadan həyata keçməlidir ki, infrastruktur layihələri gecikməsin. Rəsmi dairələr bu barədə hələlik heç bir bəyanat verməsələr də, ekspert səviyyəsində bu fikirlər artıq səslənir.
Zəngəzur dəhlizinin açılmasının region üçün strateji əhəmiyyəti bu məsələni daha da aktuallaşdırır. Dəhlizin fəaliyyəti üçün hüquqi cəhətdən dəqiq müəyyənləşdirilmiş sərhəd xətti vacibdir. Bunun üçün isə ya delimitasiyanın cənub seqmentinə daha tez keçmək, ya da ümumi prosesin ardıcıllığını dəyişmək tələb oluna bilər. Bu yanaşmanın üstünlükləri də var, risqləri də.
Belə bir dəyişiklik, yəni komissiyanın şimalda işi dayandırıb cənubdan delimitasiyaya başlaması nəqliyyat layihələrinin gecikməsinin qarşısını ala bilər. Cənubdan başlamaq, dəhlizin keçdiyi ərazilərdə demarkasiyanın daha tez aparılmasına imkan yaradaraq kommunikasiyaların vaxtında işə düşməsini təmin edə bilər. Bu addım həmçinin infrastrukturun təhlükəsizliyini, gömrük və sərhəd postlarının yerləşdirilməsi prosesini sürətləndirər, bu da praktik baxımdan real üstünlüklər yaradır. Bütün bunlar regiondakı sabitlik və iqtisadi canlanma üçün mühüm rol oynaya bilər.
Lakin bu yanaşmanın çətinlikləri və risqləri də mövcuddur. İlk növbədə, tərəflər hazırda “şimaldan-cənuba ardıcıllıq” prinsipi üzrə razılığa gəliblər. Bu prinsipi dəyişmək üçün yeni rəsmi razılaşma tələb olunur. Belə dəyişiklik Ermənistan tərəfindən etimadın pozulması kimi dəyərləndirilə və ümumi sülh prosesinə mənfi təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən, delimitasiya texniki cəhətdən çətin prosesdir və xəritələrin düzgün tətbiqi, koordinatların dəqiqləşdirilməsi, relyefə uyğunlaşdırma kimi mərhələlər vaxt tələb edir. Tələsik aparılan işlər gələcəkdə sərhəd mübahisələrinə yol aça bilər.
Bundan başqa, delimitasiya ardıcıllığının dəyişdirilməsi diplomatik baxımdan da risqlidir. Ermənistan daxilində və bəzi xarici aktorlar tərəfindən belə addım “əvvəlcədən razılaşdırılmış qaydalardan kənara çıxma” kimi qiymətləndirilə bilər ki, bu da siyasi narahatlıqlar yarada bilər. Əgər prosesdə şəffaflıq və qarşılıqlı razılıq olmasa, bu, danışıqların ümumi atmosferinə mənfi təsir edə bilər.
Hazırda rəsmi açıqlamalara baxdıqda görünür ki, tərəflər mövcud ardıcıllığı dəyişməyi gündəmə gətirmirlər. Delimitasiya komissiyalarının hazırkı xətti sabitdir və proses “kompleks işlər” prinsipi ilə davam edir. Ekspert səviyyəsində səsləndirilən təkliflər hələlik rəsmi müzakirə mərhələsinə keçməyib.
Bununla belə, gələcəkdə cənub seqmentində delimitasiyanın sürətləndirilməsi məsələsinin gündəmə gəlməsi mümkündür. Çünki kommunikasiya xətlərinin açılması region üçün prioritet hesab olunur və tərəflər praktiki həll yolları üzərində düşünməyə məcbur ola bilərlər. Bu isə o deməkdir ki, müəyyən mərhələdə delimitasiyanın seqmentləşdirilməsi, yəni müxtəlif istiqamətlərdə paralel aparılması real müzakirə mövzusuna çevrilə bilər.
Belə variantın reallaşması üçün komissiyalar səviyyəsində məsələ rəsmi şəkildə qaldırılmalı, cənub bölgəsinin geodeziya və topoqrafik xüsusiyyətləri yenidən qiymətləndirilməli, sərhədin dəqiqləşdirilməsi üçün hüquqi baza formalaşdırılmalıdır. Eyni zamanda beynəlxalq tərəfdaşlarla koordinasiya təmin olunmalıdır ki, proses həm siyasi legitimlik qazansın, həm də texniki baxımdan problemsiz davam etsin.
Bütün bunların fonunda belə nəticəyə gəlmək olar ki, delimitasiyanın cənubdan — Zəngəzur dəhlizinin keçdiyi ərazilərdən — başlamaq ssenarisi nəzəri baxımdan mümkündür, lakin hələlik ekspert müzakirəsi səviyyəsindədir. Onun reallaşması yalnız qarşılıqlı siyasi razılaşma və texniki hazırlıqla mümkün olar. Regiondakı geosiyasi dinamikaya nəzər salsaq, bu mövzu yaxın aylarda daha intensiv şəkildə gündəmə gələ bilər.
Akif NƏSİRLİ
