Məlum olduğu kimi, Bakıda noyabrın 8-də keçiriləcək Qələbə paradının məşqlərində ilk dəfə olaraq Çinin FD-2000B (HQ-9B) havadan müdafiə sistemləri nümayiş olunub. Bu hal dünya miqyasında da diqqət cəlb edir. Ukraynanın “Militarnyi” portalının yazdığına görə, bu sistem ona görə diqqət çəkir ki, daha öncə Azərbaycanın malik olduğu silahlar arasında göstərilməyib. “Mariner” portalı isə hazırlıq məşqlərində Rusiyanın “Tor-M2E” yaxınmənzilli təyyarə əleyhinə raket sisteminin də olduğunu yazır.
2018-ci ildə Azərbaycanın FD-2000B almağa maraq göstərməsi barədə məlumatlar vardı. Onda bu sistem Rusiyanın S-300 sisteminə alternativ sayılırdı, sonuncu artıq Azərbaycan ordusunun silah arsenalında mövcud idi. “Militarnyi” yazır ki, hazırda Azərbaycanın havadan müdafiə sistemləri arasında Rusiyanın “Tor-M2E” və S-300-ü, İsrailin “Barak MX”i var. Çin sistemi isə ölkənin havadan müdafiəsinin çevikliyini əhəmiyyətli artıra bilər. FD-2000B Çinin uzaqmənzilli HQ-9B raket sisteminin ixrac versiyasıdır. HQ-9B S-300 sisteminin sovet texnologiyasına əsaslanır, ancaq illərlə modernləşdirilib, indi özünün elektron bazası, təkmilləşdirilmiş idarəetmə alqoritmləri var. Raketlərin uçuş məsafəsinin 200 km, hədəfi tutma hündürlüyünün 27 km olduğu bildirilir. Azərbaycan FD-2000B alışı üzrə kontrakt imzalandığını rəsmən açıqlamayıb. “Defense Blog” portalı yazır ki , bu alış Çinin müasir havadan müdafiə sistemləri ixracatçısı kimi rolunun artdığını göstərir. Daha öncə Misirə və Pakistana oxşar sistemlər satılıb. Digər yandan, daha kiçik ölkələrin milli tələblərinə uyğun olaraq qarışıq havadan müdafiə sistemlərini bir araya gətirdiyini göstərir. Amma bu zaman inteqrasiya və texniki xidmətdə problemlər çıxa bilər: fərqli sensorlar, idarəetmə sistemləri, logistika zəncirləri birgə və səmərəli işdən ötrü əlavə səylər tələb edir. Lakin Azərbaycan bu məsələni uğurla həll edə bilib. “Defense Blog” qeyd edir: “FD-2000B təkbaşına güc balansını dəyişdirməsə də, onun yerləşdirilməsi Cənubi Qafqazda hava və raket əməliyyatlarının operativ planlaşdırılmasına təsir göstərə bilər. Yaxın hava məkanından uçan təyyarələrin hərəkət azadlığını çətinləşdirə bilər”. Qeyd edək ki, Müasir dövrdə regional və qlobal təhlükəsizlik sistemlərində hava hücumundan müdafiə qüvvələrinin rolu əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Xüsusilə dron texnologiyalarının, uzaqmənzilli raket sistemlərinin və pilotsuz uçuş aparatlarının geniş tətbiqi fonunda ölkələrin hava məkanının müdafiəsi strateji prioritetlərdən birinə çevrilib. Azərbaycan da son illərdə bu istiqamətdə ciddi addımlar ataraq, hava hücumundan müdafiə sistemlərini müasirləşdirir, texnoloji yeniliklər tətbiq edir və beynəlxalq tərəfdaşlarla, o cümlədən Çin ilə əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir. Azərbaycanın yerləşdiyi Cənubi Qafqaz regionu geosiyasi baxımdan həssas ərazidir. Qonşu dövlətlərin hərbi-siyasi maraqlarının toqquşduğu bu məkan hava hücumundan müdafiə sistemlərinin etibarlı şəkildə qurulmasını zəruri edir. Xüsusilə 2020-ci il Vətən müharibəsi və ondan sonrakı dövrdə müşahidə olunan hərbi təcrübə göstərdi ki, hava məkanının effektiv qorunması ordunun ümumi müdafiə qabiliyyətində həlledici rol oynayır.
Azərbaycan artıq müharibə dövründə müxtəlif PUA-lardan və elektron müharibə vasitələrindən istifadə etməklə bu sahədə böyük təcrübə əldə edib. Bununla yanaşı, ölkə rəhbərliyi son illərdə hava hücumundan müdafiə sistemlərinin gücləndirilməsini prioritet istiqamət kimi müəyyən edib. Bu məqsədlə yeni radar sistemləri, zenit-raket kompleksləri və hava müşahidə texnologiyaları əldə edilir. Azərbaycanın Çinlə münasibətləri son illərdə təkcə iqtisadi deyil, həm də hərbi-texnoloji müstəvidə inkişaf etməkdədir. Çin müdafiə sənayesi dünya bazarında etibarlı və texnoloji cəhətdən rəqabətədavamlı məhsulları ilə tanınır. Çin istehsalı olan “HongQi” seriyalı zenit-raket kompleksləri, müasir radar sistemləri və hava müşahidə texnologiyaları bir çox ölkələr tərəfindən uğurla tətbiq edilir. Azərbaycan üçün Çinlə bu istiqamətdə əməkdaşlıq iki mühüm üstünlük təmin edir. Birincisi, texnologiyaların münasib qiymətə əldə olunması və texniki xidmətin asan təmin edilməsi; ikincisi isə texnoloji biliklərin transferi və birgə istehsal potensialının yaradılmasıdır. Çin tərəfi “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü çərçivəsində təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində tərəfdaş ölkələrlə əlaqələrin dərinləşdirilməsinə xüsusi önəm verir. Azərbaycan da bu təşəbbüsün mühüm iştirakçılarından biri olaraq, Pekinlə strateji əməkdaşlığı daha da genişləndirməkdə maraqlıdır. Azərbaycanın hava hücumundan müdafiə sisteminin modernləşdirilməsi bir neçə əsas istiqaməti əhatə edir: hava müşahidə sistemlərinin inteqrasiyası, raket hücumlarının erkən aşkarlanması, elektron müharibə vasitələrinin təkmilləşdirilməsi və mülki-hərbi aviasiya arasında məlumat mübadiləsinin artırılması. Çinlə bu sahədə əməkdaşlıq radar texnologiyalarının təkmilləşdirilməsində və müasir PUA-lara qarşı müdafiə sistemlərinin qurulmasında mühüm rol oynaya bilər. Hava hücumundan müdafiə qabiliyyətinin artırılması təkcə texnoloji yenilənmə deyil, həm də regional balans məsələsidir. Azərbaycan hərbi gücünü artırmaqla regionda sabitliyi qorumağa, eyni zamanda potensial təhdidlərə qarşı preventiv müdafiə mexanizmi formalaşdırmağa çalışır. Çinlə bu istiqamətdə əməkdaşlıq həm iki ölkə arasında qarşılıqlı etimadı gücləndirir, həm də Cənubi Qafqazda yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasına töhfə verir. Çin, öz növbəsində, Azərbaycanı Qərb və Şərq arasında mühüm strateji körpü kimi görür. Bu baxımdan, hərbi-texnoloji əməkdaşlıq təkcə müdafiə sahəsinə deyil, həm də geosiyasi əməkdaşlıq platformasına çevrilir. Bu əlaqələr həm Azərbaycanın milli təhlükəsizliyini möhkəmləndirir, həm də regionda sabitliyin qorunmasına xidmət edir.
Ramil QULİYEV
