Maduronun diplomatik çevikliyi yalnız taktiki manevr imkanı yarada bilər
ABŞ-ın çoxsaylı KC-135 və KC-46 tipli yanacaq dolduran təyyarələri Yaxın Şərqə və Böyük Britaniyaya göndərməsi ölkənin İrana qarşı yeni hərbi əməliyyata hazırlaşdığı qənaətini yaradır. Lakin bu qədər açıq şəkildə aparılan hazırlıq prosesi ABŞ prezidenti Donald Trampın adətən gözlənilməz və gizli strategiyalarına zidd görünür.
Eyni zamanda, Tramp administrasiyası Venesuela ilə barışıq əldə etmək səylərini dayandırıb. Reuters agentliyinin oktyabrın 7-də ABŞ rəsmilərinə istinadən yaydığı məlumata görə, prezident Tramp xüsusi elçisi Riçard Qrenelə Karakas hökuməti ilə bütün diplomatik səyləri və əlaqələri dayandırmaq barədə göstəriş verib. Agentlik bununla da The New York Times (NYT) nəşrinin analoji məlumatlarını təsdiqləyib.
Reuters-in yazdığına əsasən, Tramp bu tapşırığı oktyabrın 2-də Oval kabinetdə yüksək rütbəli hərbi rəsmilərlə görüş zamanı Qrenelə çatdırıb. NYT bildirir ki, Tramp daha əvvəl Venesuela prezidenti Nikolas Maduro və digər yüksək səviyyəli Venesuela rəsmiləri ilə danışıqlar aparan nümayəndəsinə zəng edərək, Karakas hökuməti ilə bütün əlaqələri dərhal kəsməyi əmr edib.
Beləliklə, hazırkı gedişat fonunda sual yaranır: Donald Tramp birinci hansı ölkəyə qarşı hərbi addım atacaq – İrana, yoxsa Venesuelaya?
Baki-xəbər.com nəşrinə görə, ABŞ-ın Yaxın Şərq və Latın Amerikası istiqamətində apardığı hərbi və diplomatik hazırlıqlar Donald Tramp administrasiyasının xarici siyasət strategiyasını diqqətlə izləyən analitiklər üçün ciddi suallar doğurur. Son məlumatlara görə, ABŞ bir tərəfdən çoxsaylı KC-135 və KC-46 tipli yanacaq dolduran təyyarələri Yaxın Şərq və Böyük Britaniyaya göndərməklə İran üzərində mümkün hərbi əməliyyatların hazırlığını açıq şəkildə nümayiş etdirir. Bu hərəkət, ABŞ-ın regiondakı qüvvə balansını və strateji imkanlarını artırmaq məqsədi daşıyır. Lakin belə genişmiqyaslı və açıq hərbi hazırlıq prosesi Trampın xarici siyasətdə adətən gözlənilməz və gizli strategiyalarına zidd görünür və onun əsas məqsədinin hansı istiqamətdə olduğuna dair suallar yaradır.
Digər tərəfdən, Tramp administrasiyası Venesuela ilə diplomatik əlaqələrin tamamilə dayandırılması barədə qərar qəbul edib. Reuters agentliyinin oktyabrın 7-də ABŞ rəsmilərinə istinadla yaydığı məlumata görə, prezident Tramp xüsusi elçisi Riçard Qrenelə Karakas hökuməti ilə bütün əlaqələri dərhal dayandırmaq barədə göstəriş verib. Bu məlumat The New York Times nəşrinin analoji xəbərləri ilə təsdiqlənir. ABŞ rəhbərliyinin bu addımı Venesuelaya qarşı daha sərt və təcrid yönümlü siyasətə keçidin əlaməti kimi qiymətləndirilir.
Mövcud göstəricilərdən çıxan nəticələr onu göstərir ki, hər iki istiqamət - İran və Venesuela - Tramp administrasiyasının diqqət mərkəzindədir. Lakin bu istiqamətlərin xarakteri və risq profilləri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir. Yaxın Şərqdə İran üzərinə açıq hərbi əməliyyatın başlamaq ehtimalı, ABŞ üçün yüksək strateji risklər doğurur. Regionda geosiyasi gərginlik, enerji bazarlarında böyük dalğalanmalar və müttəfiqlərin reaksiyası kimi amillər bu risqləri artırır. Bu səbəbdən Trampın İranla bağlı addımları daha çox hədələmə və təzyiq xarakteri daşıyır, genişmiqyaslı hərbi toqquşmaya çevrilməsi ehtimalı isə nisbətən aşağıdır.
Venesuela istiqamətində isə situasiya fərqlidir. Diplomatik əlaqələrin kəsilməsi, Karakas rejiminin beynəlxalq təcridini artırmaq və ABŞ-ın Latın Amerikasındakı nüfuzunu möhkəmləndirmək məqsədi güdür. Coğrafi baxımdan daha yaxın, hərbi əməliyyatlar üçün əlverişli və müttəfiq reaksiyasının nisbi dərəcədə məhdud olduğu Venesuelaya qarşı hərbi və ya hibrid addımların atılması real görünür. Bu, Tramp administrasiyasının regiondakı siyasi təzyiq alətləri və iqtisadi sanksiyalarla birlikdə istifadə edə biləcəyi strategiyanın bir hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Beləliklə, analitik təhlillər göstərir ki, ABŞ ilk növbədə Venesuelaya qarşı daha konkret və reallaşdırıla bilən addımlar ata bilər, İran isə hələlik strateji təzyiq və güc nümayişi obyektinə çevrilmişdir. Bu yanaşma Trampın xarici siyasətdə həm risqləri minimuma endirmək, həm də qısa müddətli siyasi və psixoloji üstünlük qazanmaq strategiyası ilə uzlaşır.
Nəticə etibarilə, Trampın ABŞ-ın dünya arenasında həm geosiyasi təsirini qorumaq, həm də daxili siyasi imicini möhkəmləndirmək məqsədilə seçəcəyi növbəti addımlar, həm Yaxın Şərqdə, həm də Latın Amerikasında diqqətlə izlənməlidir.
Bəs Maduronun şirnikləndirici təkliflərlə Trampı fikrindən yayındırmaq imkanı nə qədərdir (belə bir addım İran rejiminin xarakterinə uyğun deyil, ona görə bu Venesuelanin "üstünlüyü" sayıla bilər)?
Bu məsələni dəyərləndirərkən həm Maduronun motivləri, həm də Trampın xarakteri və siyasi davranış modeli nəzərə alınmalıdır.
Venesuela prezidenti Nikolas Maduro ABŞ-la qarşıdurmada müəyyən “şirnikləndirici təkliflər” edə bilər.
Məsələn, ABŞ şirkətlərinə neft və resursların daha sərfəli şərtlərlə aça, ABŞ-dakı müxalifətə təsir imkanlarını məhdudlaşdıra, regional təhlükəsizlik və miqrasiya sahəsində əməkdaşlıq təklif edə bilər
Bu tip addımlar normal diplomatik kontekstdə müəyyən bir kompromis potensialı yarada bilər. Lakin Maduro Trampın diqqətini uzunmüddətli strateji məqsədlərindən yayındıra biləcək səviyyədə deyil, çünki Tramp həm daxili siyasi imicini qorumaq, həm də ABŞ-ın Latın Amerikasındakı nüfuzunu gücləndirmək istəyir.
Tramp adətən aşağıdakı prinsiplərlə hərəkət edir:
- Birbaşa, nəticəsi gözlənilən addımlar atır, uzunmüddətli diplomatik oyunlara çox vaxt az diqqət verir.
- Güc və üstünlük nümayiş etdirir - əgər rəqib zəif görünürsə, onu geri çəkilməyə məcbur etməyi üstün tutur.
- Seçki və daxili siyasi faydani hədəfləyir, yəni xarici siyasət qərarlarını ABŞ daxilindəki siyasi xeyir-mənfəətlə uzlaşdırır.
Belə bir şəraitdə Maduronun “şirnikləndirici təkliflərinin” Trampın qərarını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirəcəyi çox da inandırıcı görünmür.
İran rejimi güclü və prinsipial xarakteri ilə tanınır, danışıqlar zamanı təzyiq və hədələmələrə qarşı möhkəm durur. Maduro isə çox vaxt daha elastik diplomatiya yürüdür, lakin ABŞ-ın bu səviyyədə mövqeyi qarşısında onun imkanları məhduddur. Bu baxımdan, Venesuelanın “müqaviməti” və Maduronun təklifləri Tramp üçün strateji üstünlük deyil, sadəcə taktiki seçim kimi görünür.
Yəni Maduronun şirnikləndirici təklifləri Trampın siyasət prioritetlərini əsaslı şəkildə dəyişdirmək iqtidarında deyil. ABŞ prezidentinin diqqəti daha çox regiondakı nüfuz, strateji üstünlük və daxili siyasi fayda üzərində cəmləşir. Venesuela üzrə vəziyyət Tramp üçün bir “üstünlük” kimi deyil, mümkün bir hərbi və diplomatik ssenari sahəsi kimi qiymətləndirilir, Maduronun diplomatik çevikliyi isə yalnız taktiki manevr imkanı yarada bilər.
Akif NƏSİRLİ
