Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) dünya miqyasında güc mərkəzlərindən birinə çevrilir. Elə bu səbəbdəndir ki, qurumun Qəbələdə baş tutan 12-ci Zirvə Toplantısı dünyada da xüsusi diqqətlə izlənilir. Məsələyə nəzərə salan Rusiyanın “Nezavisimaya qazeta” mətbu orqanı yazır:
“Oktyabrın 7-də Türk Dövlətləri Təşkilatının liderləri 12-ci Zirvə Toplantısında nəinki ötən dövrə nəzər salmaq, həm də gələcək illərdə regional inkişafın strateji vektorlarını müəyyən etmək üçün bir araya gəliblər. Əsas diqqət təhlükəsizlik məsələlərinə və Avropa ilə Asiyanı birləşdirən əsas arteriya olan Orta Dəhliz kimi tanınan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun gücləndirilməsinə yönəldilib. Qəbələdə keçirilən sammit ərəfəsində Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev ölkəmizə gələn yüksək səviyyəli qonaqlarla bir sıra ikitərəfli danışıqlar aparıb. Onların arasında təşkilata sədrliyi başa çatmaqda olan Qırğızıstan prezidenti Sadır Japarov da olub.
Qırğızıstanın sədrliyi ilə bu ilin sentyabrında tarixi hadisə baş verdi: hökumət başçılarının Bişkekdə ilk görüşü. Baş nazirlər ticarət, investisiya, nəqliyyat, enerji, kənd təsərrüfatı və rəqəmsallaşmanı əhatə edən geniş spektrli məsələləri hərtərəfli müzakirə ediblər.
İclasda çıxış edən prezident Sadır Japarov təşkilatın davamlı inkişafı üçün ümumi niyyətlərdən konkret, nəzərəçarpacaq nəticələrə keçməyin vacibliyini vurğulayıb. O, həmçinin türk dövlətləri arasında ticari-iqtisadi əlaqələrin dinamik şəkildə genişləndiyini qeyd edib və Türk İnvestisiya Fondunun iqtisadi inteqrasiyanın əsas aləti kimi rolunu vurğulayıb, onun yüksək hökumət səviyyəsində fəaliyyətini gücləndirməyə çağırıb. Türk Dövlətləri Təşkilatının baş katibi Kubanıçbek Omurəliyev öz növbəsində Qırğızıstanın fəaliyyətini misilsiz kimi qiymətləndirərək, son bir il ərzində 120-dən çox görüş və tədbirin keçirildiyini, əməkdaşlıq formatlarının genişləndirildiyini, yeni dialoq mexanizmlərinin yaradıldığını və bunun Azərbaycan Respublikasının sədrliyi ilə davam etdiriləcəyini qeyd edib.Türk Dövlətləri Təşkilatı regional və qlobal siyasi və iqtisadi proseslərə əhəmiyyətli təsir göstərən yeni güc mərkəzinə çevrilir. Bu fikri Azərbaycan hüquq elmləri namizədi Azər Məmmədov CBC-yə müsahibəsində bu fenomenin təbii və təkamül xarakterini vurğulayaraq deyib. “Dünya son dərəcə qeyri-sabitdir, gərginlik ocaqları çoxalır və bütün bunlar operativ həllini tələb edir. Əsas beynəlxalq strukturlar münaqişələrin həlli ilə bağlı tapşırıqları yerinə yetirmədikdə, regional assosiasiyaların rolu artır”, - Məmmədov izah edib. Onun fikrincə, məhz buna görə Türk Dövlətləri Təşkilatı nüfuz qazanır, həm öz regionunda, həm də ondan kənarda təsir mərkəzinə çevrilir. O, Türk Dövlətləri Təşkilatının genişləndirilməsi imkanlarını da istisna etməyib: “Təşkilatın qarşıya qoyduğu və əldə etdiyi məqsədlər nə qədər reallaşarsa, maraqlı olan ölkələr bir o qədər də onun tamhüquqlu üzvü və ya müşahidəçisi olmağa çalışacaqlar. Türk dünyası genişdir və hər keçən gün daha da cəlbedici olacaq. Anlamaq lazımdır ki, təkcə türk dünyasının deyil, həm də İslam dünyasının ortaq dəyərləri vahiddir”. Ekspert Türk Dövlətləri Təşkilatına hansı dövlətlərin qoşula biləcəyini dəqiqləşdirməyib, lakin çox güman ki, ilk müzakirə mövzusu Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətidir, onun prezidenti Ersin Tatar Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının sammitində iştirak etmək üçün Azərbaycana gəlib. O, artıq Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevlə görüşüb. Bu arada tədbirdə Transxəzər marşrutunun inkişafının əsas məsələ olması da diqqətdən yayınmır. “Berlek-Unity” Geosiyasi Araşdırmalar Mərkəzinin ekspert analitiki Artur Süleymanov bildirib ki, Türk Dövlətləri Təşkilatı müxtəlif gündəmlərinə görə İslam dünyası ilə eyniləşdirilməməlidir. O, Türk Dövlətləri Təşkilatına artan diqqəti cari geosiyasi hadisələrlə əlaqələndirir ki, bu da təşkilatın beynəlxalq maraqlarını nümayiş etdirir.
Süleymanov Türk Dövlətləri Təşkilatının İslam ölkələrini də əhatə edəcək şəkildə genişləndirilməsi ideyasını “heç bir real əsası olmayan piar” adlandırıb. O, hesab edir ki, İran İslam Respublikası fərqli sivilizasiya modelinin nümayəndəsi kimi bu cür genişlənməyə dəstək verməz. Bundan başqa, Rusiya və Çin də daxil olmaqla, regiondankənar aktorlar regional ticarət-iqtisadi assosiasiya olan Türk Dövlətləri Təşkilatının hərbi-siyasi ittifaqa çevrilməsində maraqlı deyillər. "Ona görə də, bu fikir bir qədər şişirdilmişdir, baxmayaraq ki, gündəmlərin mümkün sinxronizasiyası üçün maraqlı informasiya bəhanəsi verir”, - ekspert vurğulayıb. Artur Süleymanov həmçinin qeyd edib ki, Türkiyə təşkilatı genişləndirməkdən danışmaqla Şimali Kiprin üzvlüyünə zəmin hazırlayır. Onun fikrincə təşkilat yalnız iqtisadi inkişafının başlanğıcındadır: logistika dəhlizləri və investisiya platformaları ilə bağlı uzun müddət davam edən müzakirələr, digər bloklar tərəfindən layihələrin aktiv şəkildə həyata keçirilməsindən fərqli olaraq, əsasən boş qalır. Bununla belə, Süleymanov etiraf edir ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının çoxqütblülük amili kimi cəlbediciliyi gələcəkdə arta bilər. Ekspert vahid türk əlifbası və vahid dil kimi mədəni və linqvistik təşəbbüslərə də şübhə ilə yanaşır. İqtisadi layihələrdə olduğu kimi, onların həyata keçirilməsi də fundamental fərqlərlə, kifayət qədər resursların çatışmazlığı və praqmatik imperativlərlə üzləşir ki, bu da bu iddialı ideyaları hələlik qeyri-real edir. "Hamı başa düşür ki, dil məsələlərinin siyasiləşdirilməsi region ölkələrinin milli maraqlarına xidmət etmir və ona hər cür maneələr törədiləcək. Təbii ki, bu məsələni qaldırılacaq, amma bir ilə, iki ilə, hətta beş ildən sonra heç bir irəliləyiş olmayacaq", - deyə Artur Süleymanov yekunlaşdırıb”.
Ramil QULİYEV
