Pərviz Ağalarov: “İbrahimxəlil xanın Lisaneviç tərəfindən xaincəsinə öldürülməsi də çar Rusiyasının həyata keçirdiyi cinayətlərin ilklərindən biridir”
Çar Rusiyasının qanla yoğrulmuş Qafqaz siyasəti bölgəmizə saysız faciələr, qarşıdurmalar, təbədüllatlar gətirdi.
I Pyotrdan başlamış bu mənfur siyasətdən Azərbaycan böyük ziyanlar çəkdi və o dövrdə mövcud olan xanlıqlarımız işğal olundu, xanlarımızın bəzilərini “müttəfiqləri” ruslar qətlə yetirdilər. Xanlıqlar dövründə çar Rusiyasının apardığı siyasət nəticəsində Gəncə, Qarabağ, Lənkəran xanlıqları işğal edildi, Qarabağ xanı İbrahimxəlil Cavanşir xaincəsinə qətlə yetirildi.
Çar Rusiyası Qarabağ xanı İbrahimxəlil Cavanşiri necə xaincəsinə qətlə yetirdi?
Tarixi sənədlərdən bilirik ki, çar Rusiyası ilə Qarabağ xanlığı arasında 1805-ci ildə imzalanmış Kürəkçay müqaviləsindən sonra Qarabağ xanlığının hüquqları əllərindən alındı və bundan sonra xanlığın və xan ailəsinin faciələri başladı.
Professor Anar İsgəndərli yazır ki, o dövrün ən böyük cinayətlərindən biri İbrahimxəlil xanın öldürülməsi idi: “1805-ci ildə Kürəkçay müqaviləsindən bir qədər sonra erməni tərəfi çar Rusiyasının nümayəndələrini inandıra bildi ki, Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan, guya Rusiyaya xəyanət edib. O, Kürəkçay müqaviləsinə riayət etmək istəmir və rus mayoru Dmitri Lisaneviç 1806-cı ilin yayında İbrahimxəlil xan başda olmaqla ailənin 17 üzvünü qılıncdan keçirdi. Halbuki, nə İbrahimxəlil xanın xəyanəti, nə də digər bir hal var idi. Sadəcə olaraq, ermənilər İbrahimxəlil xanı hakimiyyətdən salmaq, fiziki cəhətdən məhv etmək üçün rus qüvvələri ilə birləşib onları inandıra bildilər və mayor Lisaneviç belə böyük cinayətə əl atdı. Beləliklə, çarizmin müstəqil Azərbaycan xanlıqlarını işğal etməsindən sonra bu əraziyə köçürülən ermənilərə həm də böyük səlahiyyət verildi”.
“Rusiyaya etibar etmək olmaz, bu dövlət Cənubi Qafqaza işğalçı kimi gəlib”
Tarixçi Pərviz Ağalarov “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Rusiya Kürəkçay müqaviləsindən əvvəl 1802-ci ildə Quba və Lənkəran xanlıqları ilə də “Georgiyevsk” sazişini imzalamışdı: “Amma digər sazişlər kimi bu saziş də bir qədər sonra lüzumsuz kağız parçasına çevrilmişdi. Əslində bu sazişlər Rusiyanın Azərbaycan torpaqlarının işğalı prosesində tətbiq etdiyi taktiki gedişlərin tərkib hissəsi idi.
Ölkənin parçalanmış vəziyyətdə olması, Azərbaycan xanları arasında fikir ayrılıqları və çəkişmələr işğal prosesini asanlaşdırırdı. Xüsusilə Ağa Məhəmməd şah Qacarın Şuşada sui-qəsd nəticəsində qətlə yetirilməsi Rusiyanı daha çox iştahlandırmışdı. Təəssüf ki, ondan sonra hakimiyyətə gələn qardaşı öğlu Fətəli şah Ağa Məhəmməd şah Qacar kimi qətiyyətli olmadı.
Bütün bunlar torpaqlarımızın “rus ayısı” tərəfindən işğalını asanlaşdıran faktorlara çevrildi.
Baş verən hadisə bütün Qarabağ və qonşu ərazilərdə böyük əks-səda doğurur. Bundan qorxuya düşən Rusiya, xanlığı birbaşa ləğv etmək fikrindən əl çəkməyə məcbur olur və İbrahimxəlil xanın varsisi Mehdiqulu xan ilə də Kürəkçay müqaviləsinin şərtləri əsasında yeni müqavilə imzalayır.
Sonrakı illərdə həm Qacarlara, həm də Osmanlılara qalib gələn Rusiya Cənubi Qafqazda möhkəmlənir. Bundan sonra onun yerli xanlara ehtiyacı qalmamışdı. Bir-birinin ardınca əvvəlcə Şəki, sonra Şamaxı və 1822-ci ildə Qarabağ xanlığı da ləğv edilir. Bu, Kürəkçay müqaviləsinin kobudcasına pozulması demək idi. Tarix ən yaxşı müəllimdir, onu öyrənib dərs çıxaranlar əcdadların səhvlərini təkrarlamazlar. Təəssüf ki, uzun illər boyu bu tarix bizə unutduruldu. İstər çar Rusiyası, istərsə də sovet dövründə Azərbaycan tarixi ya tədqiq edilmir, ya da saxtalaşdırılırdı”.
P.Ağalarov qeyd etdi ki, tariximiz yalnız Azərbaycanın şimalı yenidən müstəqullik əldə etdikdən sonra obyektiv şəkildə öyrənilməyə başladı, tarixçilərimiz taleyüklü məsələləri araşdırıb əsl həqiqətləri ortaya qoydular: “Biz tariximizi diqqətlə öyrənməli və ondan dərs çıxarmalıyıq. Unutmayaq ki, tarix unudanları bağışlamır. Rusiyaya etibar etmək olmaz, bu dövlət Cənubi Qafqaza işğalçı kimi gəlib. “Rus ayısının” Azərbaycana, Azərbaycan xalqına qarşı etdiyi cinayətlərin sayı-hesabı yoxdur.
İbrahimxəlil xanın Lisaneviç tərəfindən xaincəsinə öldürülməsi də çar Rusiyasının həyata keçirdiyi cinayətlərin ilklərindən biridir. Və bu cinayət nəinki cəzasız qaldı, hətta Lisaneviçin rütbəsi artırıldı. Yalnız bu hadisədın xeyli sonra, 1825-ci ildə əli Azərbaycan xanlarının qanına bulaşmış Lisaneviç Şimali Qafqazda başından xəncərlə vurularaq layiq olduğu cəzanı aldı...”
Professor Minaxanım Təkləli (Nuriyeva) bu barədə yazır: “...İbrahim (İbrahimxəlil xan) xanla onun öz gələcək qatili mayor Lisaneviçin ilk görüşü müxtəlif müəlliflərdə eyni cür təsvir olunub: "1805-ci ilin mayında Kürəkçay sahilində sülh müqaviləsi bağlanan kimi general Pavel Sisianov mayor Dmitri Lisaneviçi 500 soldatla Qarabağa göndərir" (Mirzə Yusif Qarabaği. "Tarixi-Safi"); "Sərdar Sisianov mayor Lisaneviçi beş yüz yeger adlanan dəstə və topxana ilə Qarabağda - İbrahim xanın yanında olmağa təyin elədi" (Mirzə Mehdi Xəzani. "Kitabi-Tarixi Qarabağ") və s.
Təfərrüatlara varsaq görəcəyik ki, qalaya hücum vaxtı Cavad xanı ortancıl oğlu Hüseynqulu ağa ilə birlikdə general Pavel Sisianovun böyük etimad bəslədiyi "Qoçu" ləqəbli Lisaneviç öldürmüşdü. Tarixi sənədlər də bunu təsdiq edir ki, 23 nəfər ailə fərdləri və saray adamları ilə birlikdə Qarabağ xanı İbrahim Xəlil Cavanşiri də bu "dəli" mayor Dmitri Lisaneviç qətl etmişdi. Aradan düz 19 il keçəndən sonra isə - 1825-ci ilin iyulunda artıq general-leytenant rütbəli qatil Lisaneviç üsyançı qumuqlar tərəfindən öldürülmüş, bununla öz cəzasına çatdırılmışdır. Bu fakt özü işğalçılara qarşı qafqazlıların 60 ildən çox çəkən milli-azadlıq mübarizəsinin amalını və xarakterini göstərən bir fakt kimi həmişə maraq doğurmuşdur.
İbrahim xanı düz bir il sonra ailəsi ilə qətlə yetirən Lisaneviç əslində burada özü xanlıq edirdi. Vəziyyət isə hər yöndən mürəkkəbləşib müdhiş hadisələrə yol açmaqda idi...”
Ekspertlərin, alimlərin fikirlərindən aydın görünür ki, İbrahimxəlil xan Cavanşirin qətl planı birbaşa Peterburqda hazırlanır və onu “dəli” ayamalı mayor Dmitri Lisaneviç xaincəsinə öldürür. Bu, Rusiyanın Azərbaycana vurduğu yaraların ilklərindən idi ki, bu gün də bu acı hadisəni hüznlə xatırlayırıq. Bir daha bu qənaətə gəlirik ki, Rusiyaya etibar etmək olmaz. Rusiyanın necə “etibarlı müttəfiq” olduğunu Qarabağ xanı İbrahimxəlil Cavanşirin özü ilə yanaşı 17 nəfər ailə üzvünün də xaincəsinə qətlə yetirilməsində, öldürülməsində görürük. Gerçəklik budur ki, xanın və ailəsinin qətlinə “müttəfiqi” rəsmi Peterburq fərman verib.
İradə SARIYEVA
