Aparılan araşdırmalar göstərir ki, 2022-ci ildə Azərbaycanda 59 siyasi partiya qeydiyyatda olub. Lakin cari ilin mart ayının əvvəlindən partiyalar özünü buraxmağa başlayıb. Ümumiyyətlə, son aylar Azərbaycanda 29 partiyanın siyasi fəaliyyətini dayandırdığı bildirilir.
Fəaliyyətini dayandıran partiyalar açıqlamalarda bunun səbəbini əsasən bu ilin əvvəlində qüvvəyə minən “Siyasi partiyalar haqqında” Qanunla izah edirlər. Məsələ burasındadır ki, yeni qanunda partiyanın qeydiyyatı üçün tələb edilən üzv sayı 1 mindən 5 minə qaldırılıb. Qanuna görə, dövlət qeydiyyatına alınmış siyasi partiyada üzv sayı 4 min 500-dən aşağı olduqda o, məhkəmə qərarı əsasında ləğv edilə bilər. Yeni qanunla partiyanın dövlət qeydiyyatına alınmadan fəaliyyəti mümkün sayılmır. Belə halda cərimələr işə düşə bilər. Ekspertlərə görə, “Siyasi partiyalar haqqında” yeni qanun qəbul edildikdən sonra gözlənilən idi ki, Azərbaycanın siyasi səhnəsində heç bir çəkisi, siyasi proseslərə təsir imkanı olmayan partiyalar öz fəaliyyətini dayandıra bilər. İndi həmin gözləntilər özünü doğruldur. Yeni Azərbaycan Partiyasından (YAP) deputat Elman Nəsirov da “Turan”a bildirib ki, qohumlardan ibarət partiyalar indiki reallıqda öz fəaliyyətini dayandırır: “Bu gün siyasi səhnəni tərk edən partiyalar 5 min üzvü cəlb edə bilmədilər. Çünki cəmiyyətdə etimad yoxdur və heç kim bu partiyalara üzv olmaq istəmir. Belə olan halda partiya fəaliyyətini dayandırmalıdır”. Bu arada onu da qeyd edək ki, üzvlərinin reyestrində dəyişikliklər barədə məlumat vermədiyinə görə partiya cərimə oluna bilər. Bu, İnzibati Xətalar Məcəlləsinə dəyişiklikdə əksini tapıb. Buna əsasən, vəzifəli şəxslər 1000 manatdan 1500 manatadək, hüquqi şəxslər 2 min manatdan 3 min manatadək cərimə ediləcəklər. Onu da xatırladaq ki, yeni qanunun qəbulundan sonra mövcud partiyalar qarşısında yeni tələblər qoyuldu və həmin şərtlərin yerinə yetirilməsi üçün onlara altı aylıq müddət verildi. Partiyalar artıq ötən həftə sonuna kimi sənədlərini yeni qanunvericilik əsasında hazırlayaraq təkrar qeydiyyat üçün müraciət etməli idilər. Partiyalardan tələb olunan yeni sənədlər haqqında danışanda diqqət ilk növbədə onların üzvlərinin sayının toplandığı məlumat bazasına yönəlir. Çünki təkrar qeydiyyatın ilkin şərti ondan ibarətdir ki, partiyaların üzvlərinin sayı minimum beş min nəfər olmalıdır. Ona görə də hələ prosesin əvvəlindən başlayaraq yekununa doğru, hardasa, 29 partiyanın fəaliyyətini dayandırmaq qərarı verməsi təəccüb doğurmadı. Ölkədə buna qədər fəaliyyət göstərən təqribən 59 partiyanın mütləq əksəriyyətinin mövcudluğunun formal xarakter daşıdığı məlum olduğu üçün siyasi təşkilatlardan çox azının bu tələbi yerinə yetirə biləcəyi düşünülürdü və bu gözləntilər, əsasən, doğruldu. Bundan başqa, partiyaların maliyyə hesabatlılığı da xüsusi diqqət mərkəzində yer alır. Bu xüsusda iqtidardakı Yeni Azərbaycan Partiyası həmişə nümunə olub. Xatırladaq ki, YAP hər zaman maliyyə hesabatını açıqlayır. Ötən il üçün açıqlanan hesabatdan aydın olur ki, 2022-ci ildə hakim partiya toplam 26 milyon 794 min manat gəlir qazanıb. Müqayisə üçün qeyd edək ki, 2021-ci ildə toplam gəliri cəmi 13 milyon 156 min manat olmuşdu. Daha bir il öncə - 2020-ci ildə YAP-ın gəliri 12 milyon 300 min manat idi. Bu isə o deməkdir ki, YAP ötən il gəlirlərini iki dəfə artırıb.
Xatırladaq ki, 2022-ci ilin əvvəlindən bəri iqtidar partiyası üzvlük haqlarını artırıb. Maliyyə hesabatından aydınlaşır ki, partiyanın gəlirlərindəki artımın başlıca səbəbi elə üzvlük haqlarının artırılmasıdır. Ötən il YAP üzvlərinin sayı 14 min nəfər çoxalıb və partiyanın üzvlük haqlarından əldə etdiyi gəlir 11 milyon manatdan 22 milyon manata yüksəlib. Bu isə o deməkdir ki, Yeni Azərbaycan Partiyasının 2022-ci ildə əldə etdiyi gəlirin 86 faizi üzvlük haqları hesabına təmin edilib. Ötən il bu göstərici 2 faiz bəndi daha aşağı – 84 faiz idi. İndi YAP-da üzvlük haqları belə ödənir: muzdlu işçilər: aylıq əməkhaqqının 1 faizi; sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan partiya üzvləri: minimum aylıq əməkhaqqının 2 mislinin 1 faizi (başqa sözlə, 6 manat 90 qəpik); mülki-hüquqi xarakterli müqavilələrlə və özünüməşğulluğun digər formaları üzrə işləyən Partiya üzvləri: minimum aylıq əməkhaqqının 1 faizi (3 manat 45 qəpik); Sosial ödəniş (əmək pensiyası, ünvanlı dövlət sosial yardımı, sosial müavinət, təqaüd və sair) alıb-almamasından asılı olmayaraq qazanc (gəlir) gətirən hər hansı fəaliyyətlə məşğul olmayan partiya üzvləri, o cümlədən tələbələr üçün üzvlük haqqı könüllülük əsasında müəyyən edilir. Üzvlük haqqına dair ötən il baş verən dəyişikliyədək YAP-da üzvlük haqları minimum 1 manat olaraq müəyyənləşdirilmişdi. Amma istəyən üzvlər daha çox ödəyə bilərlər. Ötən il YAP-ın dövlət büdcəsindən qazandığı vəsaitin də həcmi artıb. Əgər 2021-ci ildə partiya dövlət büdcəsindən 1 milyon 888 min manat almışdısa, ötən il bu rəqəm 2 milyon 403 min manata yüksəlib. 2022-ci ilin dövlət büdcəsindən siyasi partiyalara 5 milyon manat ayrılmışdı. Deməli, ötən il dövlət büdcəsindən siyasi partiyalara ayrılan vəsaitin tən yarısı YAP-a çatıb. Məlumdur ki, Azərbaycanda siyasi partiyalar üçün nəzərdə tutulmuş vəsaitdə partiyanın parlamentdəki yerlərinin sayı mühüm rol oynayır. Sonuncu seçkilərdə partiyanın 70 üzvü parlamentdə yer qazanmışdı. Ancaq sonradan onların bir neçəsi müxtəlif səbəblərdən (ölüm, həbs, başqa vəzifəyə təyinat, seçkilərin ləğvi) vəzifəsini itirmişdi. Hazırda parlamentdə YAP-dan sonra ən çox üzvü olan partiyanın, yəni VHP-nin üç üzvü fəaliyyət göstərir. Partiyanın xərclərinə gəlincə, burada əsas pay partiyanın saxlanması və informasiya təminatı ilə bağlı xərclərdir. Ötən il YAP bu istiqamətdə 13 milyon 606 min manat xərcləyib. Partiyanın toplam xərclərinin 15 milyon 878 min manat olduğu nəzərə alınsa, bu, bütün xərclərin 86 faizi deməkdir. Ötən illə müqayisədə YAP-ın saxlanma xərcləri 4 milyon manat artıb. Beləliklə, ötən il partiya 26 milyon 794 min manat qazanıb və bu məbləğin 15 milyon 878 min manatını xərcləyib. Nəticədə, YAP-ın 2022-ci ildə xalis mənfəəti 10 milyon 916 min manat olub. Bu, 2021-ci illə müqayisədə ( 2 milyon 506 min manat) dörd dəfə artım deməkdir. Amma YAP-dan fərqli olaraq, digər partiyaların əksəriyyəti maliyyə hesabatlılığından uzaq qaçır. Hesab edilir ki, artıq qanunvericiliklə də bunun qarşısı alınacaq.
Tahir TAĞIYEV
