İsrail polisinin Şərqi Qüdsdəki Əl-Əqsa məscidində əməliyyat keçirməsi Türkiyənin narazılığına səbəb olub. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan buna müünasibət bildirərək bəyan edib ki, Türkiyə hücumlar qarşısında səssiz qala bilməz.
Əqsa məscidinə əl uzadılması, Hərəm-i Şərifin müqəddəsliyinin ayaqlar alına alınması qırmızı cizgimizdir: “Müsəlmanların ilk qibləsinə yönəlik alçaq təxribatları qınayır, hücumların dərhal dayandırılmasını tələb edirik. İsrail hakimiyyətinin bütün xəbərdarlıqlara baxmayaraq, zorakılığa baş vurması daxilindəki gərginliyi azaltmaq üçündür. Bunun adı zülm siyasətidir”.
O da məlumdur ki, Türkiyə-İsrail münasibətləri uzun fasilədən sonra düzəlmək üzrədir. Belə ki, Türkiyə Qəzza zolağına humanitar yardım göstərmək məqsədi ilə 2010-cu ilin may ayında blokadanı yarmağa çalışdı. Mayın 31-də İsrailin xüsusi təyinatlı dəstələri flotiliyanın gəmilərindən biri “Mavi Mərmərə”nin bortuna çıxarıldılar. Gəminin sərnişinləri hərbçilərə müqavimət göstərdilər. Nəticədə 10 türk fəalı həlak olub və iki ölkə münasibətləri kəskin pisləşdi. Son illər münasibətlər düzəlməyə doğru gedir. Yeri gəlmişkən, Azərbaycan bu iki dövlət arasında münasibətlərin yaxşılaşmasının tərəfdarıdır. Çünki hər iki ölkə ilə müttəfiqdir. Bununla belə, Azərbaycan iki dövlət arasında münasibətlərin düzəlməsi üçün əlindən gələni edib. Bu məsələdə Prezident İlham Əliyevin də rolu olub. O üzdən, Azərbaycan da bu gərginlikdən narahatdır.
Münasibətlərin düzəlmək üzrə olduğu bir dövrdə belə bir halın baş verməsi nə kimi perspektiv vəd edir? İsraillə Türkiyə arasında yeni gərginlik başlaya bilərmi?
“Seçki ərəfəsində belə açıqlamalar daha çox daxili auditoriyaya hesablanıb”
Məsələyə münasibət bildirən Demokratik Dəyişim Partiyası Təşkilat Komitəsinin sədri Əli Mustafayevin fikrincə, narahatçılığa elə bir əsas yoxdur. “Düşünmürəm ki, Əl-Əqsa məscidində baş verənlər Türkiyə-İsrail münasibətlərinin gərginləşməsinə səbəb olsun. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu gün Türkiyədə seçki kampaniyası gedir. Seçki ərəfəsində açıqlamalar adətən daha çox daxili auditoriyaya hesablanır. Ölkədəki dini kəsimin rolu böyükdür və hər kəs bunu nəzərə alır. Belə açıqlamalar da əhalinin dini kəsiminə təsirsiz ötüşmür. O üzdən, bu məqamı diqqətdən qaçırmaq olmaz. O baxımdan hesab edirəm ki, strateji mənada Türkiyə-İsrail münasibətləri müəyyən bir sabitlik dönəmini qoruyacaqdır. Hər halda məlum hadisəyə görə münasibətlərin pozulması, gərginləşməsi gözlənilmir. Çünki uzun fasilədən sonra iki ölkə münasibətləri normallaşdı. Ona görə də tərəflər istəməzlər ki, münasibətlər yenidən gərginləşsin. Münasibətlərin yenidən pisləşməsi hər iki ölkənin mənafeyinə zərər vura bilər. Nə Türkiyə, nə də İsrail tərəfinə bu, faydalı deyil. Üstəlik, dünyadakı geosiyasi vəziyyətin olduqca həssas olduğu bir vaxtda bu, çox risqlidir. Ona görə də Türkiyə ilə İsrail arasında istiləşən münasibətlər qalacaq. Başqa bir tərəfdən o da bir reallıqdır ki, Türkiyə müsəlman ölkəsidir. İslam ümmətinə yönəlik müəyyən siyasətlər, mesajlar vermək vəzifəsinə sahibdir. Düşünürəm ki, bu baxımdan Türkiyənin belə açıqlamalar verməsi anlaşılandır. Nəzərə almaq lazımdır ki, Türkiyə böyük dövlətdir və strateji əhəmiyyətli mövqeyə malikdir. O üzdən, Ərdoğanın mövqeyi başa düşüləndir. Başqa bir tərəfdən İsrailinin özünün də təhlükəsizlik problemləri var. Ancaq hər halda İsrail də məscidlə bağlı məsələlərə son dərəcə həssas yanaşmalıdır. Mümkün olan qədər buna diqqətli yanaşmalıdır. Üstəlik, İsrail əhalisinin əhəmiyyətli hissəsi ərəblərdən ibarətdir. O baxımdan İsrail diqqətli olmalı və müsəlmanların heysiyatına toxuna biləcək addımlardan qaçmalıdır. İnsan hüquqları konteksindən baxanda da dinlərarası münasibətlərin normal məcrada inkişafı konteksində bu da vacibdir. Bütün hallarda İsrail-Türkiyə münasibətlərinin inkişafı, sabit qalması Azərbaycanın da maraqlarına cavab verir. Azərbaycan heç vaxt istəməz ki, bu iki dövlət arasında münasibətlər kəskinləşsin. Həm də ona görə ki, son vaxtlar İran-Azərbaycan münasibətlərinin kəskinləşməsi fonunda Ankara-Təl-Əviv münasibətlərinin pisləşməsi bizim mənafeyimizə uyğun deyil. Münasibətlər nə qədər yaxşı olsa, bu, bir o qədər ölkəmizin mənafeyinə uyğundur”.
Vidadi ORDAHALLI
