Azərbaycan Respublikasının Qırğızıstan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Hidayət Orucovun bu ölkənin rus dilində çıxan aparıcı "Uan" (Bir) jurnalının müxbiri Ayqema Mirzaobdulayevaya verdiyi müsahibənin Azərbaycan dilində tərcüməsini təqdim edirik
- Cənab səfir, gəlin söhbətimizə diplomatik fəaliyyətdən deyil, Sizin yaradıcı tərəfinizə nəzər salmaqla başlayaq...
- Gənc yaşlarımdan yüksək məsuliyyət daşıyan vəzifələr tutmuşam. 21 yaşım olanda Sizin kolleqanız olaraq dövri mətbuatda çalışmışam. Sovet dövründə İrəvanda azərbaycan dilində qəzet çıxırdı və mən o qəzetdə işə başladım. Təəssüf ki, həmin dövrdə bügünkü qəzet bolluğu yox idi. Cəfər Cabbarlı adına İrəvan Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının direktoru təyin olunanda isə hələ 24 yaşım tamam olmamışdı. O zaman əleyhdarlarım deyirdi ki, gərək məni pioner baş dəstə rəhbəri qoyaydılar. Siz bu barədə məlumatlısız? İndi axı pionerlər yoxdu...
Bu əleyhdarlarım güman etmirdilər ki, SSRİ dövründə yeganə adam olaraq düz 16 il dövlət teatrının direktoru vəzifəsində qala bilərəm. O dövrdə həmin teatr özünün çox istedadlı kollektivi ilə Qafqazın ən tanınmış teatrlarından biri oldu. Hətta məni o zaman SSRİ Mədəniyyət Nazirliyinin kollegiyasına da dəvət etmişdilər və teatr sahəsinin inkişafı ilə bağlı mənə tez-tez müraciət edirdilər.
Sonra mən Bakıya köçərək "Gənclik" nəşriyyatının Baş redaktoru oldum. Ölkəmiz müstəqilliyini əldə etdikdən sonra isə artıq siyasi vəzifələrdə məsul simalardan oldum.
Mənim həyatımda çətin dövrlər də olub. Mən Sovetlər İttifaqının qadağalar rejimini, erməni millətçiliyini, ermənilərin xalqımıza qarşı törətdiyi ekstremizmi, Azərbaycana qarşı işğalçılıq siyasətini, torpaqlarımızın işğal olunmasını və soydaşlarımızın deportasiyasını gördüm. Bunları mən həm də yazıçı olaraq özünəməxsus tərzdə yaşadım.
- Mən bilirəm ki, yazıçı kimi Siz Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına böyük töhfə vermisiz. Bir sırada dünya klassiklərinin əsərlərini - Şekspirin "Sonu yaxşı bitən hər şey yaxşıdır" pyesini, Harriet Biçer-Stounun "Tom dayının koması" romanını, həmçinin bir sıra ingilis, island və rus şairlərinin əsərlərini tərcümə etmisiz...
- Tərcümə işi ilə məşğul olmağı gənc yaşlarımdan sevmişəm. Hələ məktəbli ikən Şekspirin, Puşkinin, Lermontovun, Nazim hikmətin və digərlərinin əsərlərini tərcümə etməyi arzulayırdım. Aleksanr Sergeyeviçin əsərlərini nəinki öz dilimizdə, həm də orijinalda əzbər bilirdim. Yaxud indiyədək Sergey Yeseninin misralarını xatırlayıram...(şeiri deyir)
Gənc yaşlarımda XIX əsrin bir çox rus, ingilis, island klassik poeziyasının nümunələrini dilimizə tərcümə etmişəm. Daha öncə digər şairlərimizin diləmizə tərcümə etdiyi Şekspirin "Otello", "hamlet" əsərlərini çox sevirəm. Özüm isə onun "Sonu yaxşı bitən hər şey yaxşıdır" pyesini tərcümə etmişəm. Bu, Şekspirin şedevrlərindən biridir. Lakin təəssüf ki, 70-ci illərdə Sovet İttifaqında onun uğurlu səhnə qoyuluşu olmadı. Bundan əlavə, Harriet Biçer-Stounun "Tom dayının koması" əsərini tərcümə etmişəm və onu uşaq yaşlarımda oxumadığıma çox təəssüflənmişəm. Ümumiyyətlə, mən həmişə o əsərləri tərcümə etmişəm ki, onu özüm yazmaq istəmişəm, lakin təəssüf ki, ya bəlkə də nə yaxşı ki, onlar artıq yazılıb. 2011-ci ildə azərbaycan dilində əsərlərimin on cildliyi çap olunub, onun 2 cildi tərcümələrimdir.
- Bəs yaradıcılıq Sizi diplomatiya ilə necə bağladı?
- Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasından sonra mən yüksək məsul vəzifə tutdum. Səfir təyin olunmağıma qədər 14 il Azərbaycanın milli siyasəti üzrə Dövlət müşaviri oldum. Bunun 10 ilini bilavasitə ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında işlədim. Bu insan təkcə epoxa deyildi, həm də qeyri-adi akademiya idi. Birgə işlədiyimiz dövrdə mən milli siyasət sahəsində çox böyük təcrübə əldə etdim. Sonradan Prezident, Zati-aliləri İlham Əliyevin müvafiq sərəncamı ilə Dini İşlər üzrə Dövlət Komitəsinə rəhbər təyin olundum və 6 il bu vəzifədə çalışdım. Bu işlərlə eyni vaxtda mən həm də diplomatiya ilə məşğul oldum. Bu illər ərzində nəinki XİN səviyyəsində, eyni zamanda bir çox ölkələrin prezidentləri ilə də görüşlərim oldu. Daha sonra Prezident İlham Əliyev məni Azırbaycan Respublikasının Qırğızıstandakı səfiri təyin etdi. Bu çox məsul bir vəzifə olduğundan, mən qabaqcadan öz üzərimdə çox ciddi çalışdım. İlk aylarda Qırğızıstan reallıqları ilə tanış oldum, bu ölkənin siyasətini, onun digər ölkələrlə münasibətlərini müşahidə etdim. Hazırda çox sevinirəm ki, qardaş Qırğızıstanda demokratiyanın və iqtisadiyyatın inkişafı üzrə stabil proses gedir və yaxşıya doğru irəliləyiş var.
- 2013-cü ildə Azərbaycanın Qırğızıstandakı səfiri postunu uğurla qəbul etdiniz. Bu 4 ildə Qırğızıstan və Azərbaycan arasında ikitərəfli əməkdaşlıqda hansı dəyişikliklər baş verib?
- Mən Azərbaycanın səfiri olaraq diplomatik vəzifəmə 2013-cü il yanvarın 21-də başlamışam. Çox sevinirəm ki, bu illər ərzində ölkələrimiz arasında bütün sahələrdə - siyasi, iqtisadi, sosial və xüsusilə humanitar sferada əməkdaşlıq formalaşıb. Azərbaycanda Qırğızıstanı tanıdan xeyli sayda tədbir keçirilib və biz bu istiqamətdə fəaliyyətimizi davam etdirəcəyik.
- Qırğızıstan və Azərbaycan arasında ikitərəfli əməkdaşlığın daha dinamik inkişafı üçün hansı tədbirlər görülüb və nələr planlaşdırılır?
- İstər müxtəlif nazirliklər, istərsə də hökumət səviyyəsində çox böyük iş aparılır. Bütün sahələrdə münasibətlərimizin genişləndirilməsi və inkişaf etdirilməsi ölkələrimizin prezidentlərinin prioritetləri sırasında yer alır. Biz kütləvi tədbirlərdə iştirak edirik: Azərbaycan Qırğızıstanda aktivlik göstərir, Qırğızıstan Azərbaycanda keçirilən tədbirlərdə fəal iştirak edir. Məsələn, bir il öncə Qırğızıstanda II Ümumdünya Köçəri Oyunları keçirildi. Həm birinci, həm də ikinci Oyunlarda Azərbaycan böyük bir nümayəndə heyəti - 70 nəfərlə bu Oyunlarda iştirak etdi. Az əvvəl isə Azərbaycanda İslamiada - IV İslam Həmrəyliyi Oyunları keçirildi. Oyunlarda hər şey ən yüksək səviyyədə təşkil olunmuşdu və bu tədbir də Asiya ölkələri ilə Azərbaycan arasında əlaqələrin möhkəmlənməsinə öz töhfəsini verdi. Qardaş Qırğızıstan həmin Oyunlarda çox aktiv iştirak edərək 10-cu yeri tutdu. 56 ölkənin qatıldığı Oyunlarda bu çox yüksək, fəxri yer idi.
Ölkələrimiz arasında mədəniyyət mübadiləsi də artıb. Bunun təsdiqi kimi humanitar sahədə baş verən bir neçə hadisəni xatırlamaq yetərlidir:
Çingiz Aytmatovun xatirə günü ilə bağlı 2013-cü ilin dekabrında dövlət səviyyəsində dahi yazıçı və mütəfəkkirin 85 illiyi qeyd olundu.
Qırğızıstanın Milli Kitabxanasında "Odlar Yurdu-Azərbaycan" adlı kitab sərgisi və Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin hamiliyilə "Çingiz Aytmatov - Türk ruhunun təntənəsi" toplusunun təqdimatı oldu.
2014-cü il martın 4-də Abdılas Maldıbayev adına Qırğızıstan Milli Akademik Opera və Balet Teatrında Azərbaycanın Xalq yazıçısı Anarın müəllif gecəsi keçirildi.
Həmin il oktyabrın 15-də Qırğızıstan Milli Akademik Opera və Balet Teatrında Azərbaycan gecəsi təşkil olundu. Həmin gecə çərçivəsində, həmçinin, bu zalda qırğız opera ustalarının ifasında Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" operettasının premyerası baş tutdu.
2014-cü ilin 9 dekabr tarixində Bakıda dahi qırğız şairi və bəstəkarı Toktoqul Satılqanovun 150 illiyinə həsr olunmuş beynəlxalq elmi konfrans keçirildi.
2015-ci il martın 17-də Azərbaycan Respublikasının Qırğızıstandakı Səfirliyi və "Roza Otunbayevanın Təşəbbüsü" fondunun hamiliyilə Qırğızıstan Milli Konservatoriyasında "Musiqi - xalqın ruhu" adlı tədbir keçirildi.
2015-ci ilin 16 oktyabrında Qırğızıstan Milli Filarmoniyasının səhnəsində "Azərbaycan musiqisi qonağımızdır" adlı tədbir baş tutdu.
17 mart 2917-ci il tarixdə dahi Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyovun 130 illik yubileyi Qırğızıstan Milli Akademik Opera və Balet Teatrında qeyd olundu və eyni zamanda böyük qala konsert keçirildi.
17 dekabr 2016-cı il tarixdə isə Qırğızıstan Milli Akademik Opera və Balet Teatrında Azərbaycanın dünya şöhrətli musiqi xadimi Rəşid Behbudovun 100 illik yubileyinə və məşhur müğənni Müslüm Maqomayevin yaradıcılığına həsr olunmuş gecə keçirildi.
İki ölkənin ədəbiyyat adamları arasında da əlaqələr möhkəmlənir. Belə ki, Qırğızıstan yazıçılarından ibarət nümayəndə heyəti Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının 80 illik yubileyində və VII qurultayında iştirak edib.
Hazırda Qırğızıstanda Azərbaycan mədəniyyəti və Azərbaycanda Qırğızıstan mədəniyyəti günlərinin keçirilməsinə hazırlaşırıq. Qabaqcadan proqramı açıqlamaq istəmirəm, lakin söz verirəm ki, mədəniyyət günləri adi və ənənəvi qaydada olmayacaq və qardaş Qırğız və Azərbaycan xalqlarının yaddaşında iz buraxacaq. Belə tədbirlərin təşkili isə bizim qardaş xalqlarımızı daha da yaxınlaşdırır.
-Yəni iki mədəniyyətin təmasına və inkişafına potensial mövcuddur...
- Mən bunu mədəniyyətlərimizin zənginləşdirilməsi adlandırardım.
- Azərbaycan və Qırğızıstanı əsas birləşdirən dəyər hər ikisinin eyni - türk kökənli olmasıdır. Türkdilli Ölkələrin Əməkdaşlıq Təşkilatı ilə işlər hansı vəziyyətdədir? Digər ölkələrin buraya cəlb olunması və yeni layihələrlə bağlı iş aparılırmı?
- Əvvəla, Azərbaycan və Qırğızıstan bütün beynəlxalq təşkilatlarla - BMT, ATƏT, ATƏT PA ilə çox sıx əməkdaşlıq edir. Bizim Qırğızıstanla ümumiliklərimiz çoxdur. Heydər Əliyev 1995-ci ildə Qırğızıstana səfəri zamanı demişdi ki, "Manas" bizim ümumi dilimizdə yazılıb. O deyirdi ki, "Manas" təkcə mədəniyyət abidəsi və qırğız xalqının mədəni incisi deyil, o həm də bütün türk dünyasının, sivilizasiyanın incisidir. Eyni zamanda bu ədəbiyyat abidəsi həm də Azərbaycana məxsusdur. Qırğızıstanın bir çox görkəmli ədəbi nümunələri Azərbaycan dilinə tərcümə olunub. Eyni zamanda "Manas" da dilimizə tərcümə edilib. Mahmud Kaşqarini biz azərbaycanlı kimi qəbul edirik.
Mən qırğız dilində oxuyarkən bu dili şifahi danışıqdan daha çox anlayıram. Şifahi dilin öz dialektləri var. Bizim dilimizdəki fərq də dialekt fərqidir. Azərbaycanın bir dialekti var, Qırğızıstanın başqa. Qırğız dilində oxuduqda görürəm ki, bir çox sözlərimizin kökü eynidir, şəkilçiləri fərqlənir. Ümumən götürdükdə, təbii ki, fərqlər var. Çünki hər bir xalqın mədəniyyətində, incəsənətində özünəməxsusluğu mövcuddur.
Fikrimcə, Türkdilli Ölkələrin Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi proqramlar çox önəmlidir. O təkcə iqtisadi və siyasi deyil, dillərin və mədəniyyətlərin qarşılıqlı zənginləşməsi yönündə də çox böyük işlər görür. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə Türk Mədəni İrs Fondu yaradılıb. Bu layihənin həyata keçməsində çox böyük aktivlik göstərən Azərbaycanın birinci xanımı Mehriban Əliyevanın dəstəyilə artıq bu fond fəaliyyət göstərir. Biz mədəni əməkdaşlıq sahəsində davamlı iş aparırıq.
- Qırğızıstanda olduğu kimi, Azərbaycanda da dahi Çingiz Aytmatovu yaxşı tanıyırlar?
- Çingiz Aytmatov Azərbaycan üçün təkcə dahi yazıçı və böyük mütəfəkkir deyil. Azərbaycan Çingiz Aytmatov üçün Vətəndir, Qırğızıstan kimi doğma Vətən. Mən uşaq yaşlarımdan Çingiz Aytmatovun əsərlərini azərbaycan dilində oxumuşam. İlk "Cəmilə" kitabından başlamış "Qırmızı yaylıqlı qovağım mənim", "İlk müəllim" kimi əsərləri Azərbaycan dilinə tərcümə olunaraq dönə-dönə nəşr edilib.
50 illiyindən başlayaraq Çingiz Aytmatovun bütün yubileyləri Bakıda qeyd olunur. 80 illik yubiley tədbirində isə o özü də iştirak edib. Prezident İlham Əliyevin dəvətilə Bakıya gələn yazıçını ölkə başçımız o zaman "Dostluq" ordeni ilə təltif etdi. Azərbaycanın bu böyük mükafatını ilk dəfə məhz böyük yazıçı aldı.
Çingiz Aytmatovun 85 illik yubileyi münasibətilə isə, Prezidentin göstərişilə dövlət səviyyəsində Akademik Milli Dram Teatrında təntənəli tədbir keçirildi və ilk kitab çapdan çıxdı. Bu yubiley, Qırğızıstan istisna olmaqla, heç yerdə belə təntənə ilə qeyd olunmamışdı. Ona görə bir daha təkrar edirəm ki, Azərbaycan Çingiz Aytmatovun Vətənidir və biz onunla qürur duyuruq.
- Sizə diplomatik missiyanızı başa vurmaqda uğurlar arzulayırıq.