İn­for­ma­si­ya və kom­mu­ni­ka­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın in­ki­şaf et­di­ril­mə­si

XX əs­rin so­nu və XXI əs­rin əv­və­li in­for­ma­si­ya və kom­mu­ni­ka­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı (İKT) cə­miy­yə­tin in­ki­şa­fı­na tə­sir gös­tə­rən va­cib amil­lər­dən bi­ri­nə çev­ri­lib. Cə­miy­yə­tin in­ki­şaf ta­ri­xin­də üç qlo­bal so­si­al-tex­ni­ki in­qi­lab qeyd olu­nur - aq­rar, sə­na­ye və in­for­ma­si­ya.

So­nun­cu mü­a­sir in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın tət­bi­qi ic­ti­mai hə­ya­tın in­for­ma­si­ya­laş­dı­rıl­ma­sı pro­se­si ki­mi re­al­la­şır və gü­nü­mü­zün ən ak­tu­al pro­ses­lə­rin­dən bi­ri­dir. İlk fər­di kompyu­ter­lər ya­ra­nan za­man heç kim onun bü­tün im­kan­la­rı haq­qın­da tam tə­səv­vü­rə ma­lik de­yil­di və az in­san­lar ina­nır­dı ki, in­for­ma­si­ya in­qi­la­bı dün­ya­nı və onun dü­nə­ni­ni əsas­lı for­ma­da də­yi­şə­cək. Əl­bət­tə, bu gün for­ma­laş­maq­da olan in­for­ma­si­ya cə­miy­yə­ti­ni çox­la­rı­mız tə­səv­vü­rü­mü­zə be­lə gə­ti­rə bil­məz­dik. Son il­lər in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın fan­tas­tik in­ki­şa­fı nə­ti­cə­sin­də biz ye­ni dün­ya­ya - in­for­ma­si­ya dün­ya­sı­na ke­çid döv­rü­nü ya­şa­yı­rıq. Bu dün­ya­da bi­zi nə­lər göz­lə­di­yi­ni tam bil­mə­sək də, onu bi­li­rik ki, fər­di kompyu­ter era­sın­dan fərqli ola­raq in­for­ma­si­ya dün­ya­sı da­ha çox in­sa­nı əha­tə edə­cək və cə­miy­yə­ti da­ha da in­ki­şaf et­di­rə­cək. İlk növ­bə­də mü­na­si­bət­lə­rin for­ma­sı və məz­mu­nu də­yi­şə­cək və bu də­yi­şik­lik fər­di kompyu­te­rin ya­rat­dı­ğı im­kan­lar­dan da­ha möh­tə­şəm ola­caq. Be­lə ki, fər­di kompyu­ter­lər, in­ter­net, elektron poçt, mul­ti­me­dia məh­sul­la­rı, İP-te­le­fon, vir­tu­al oyun­lar, in­tel­lek­tu­al sis­tem­lər, ob­raz­la­rın və nit­qin ta­nın­ma­sı - bun­lar ha­mı­sı növ­bə­ti in­qi­la­bı sə­ciy­yə­lən­di­rən fun­da­men­tal ele­mentlər­dir. Fər­di kompyu­ter­lə­rin ilk ya­ran­dı­ğı və im­kan­la­rı­nın üzə çıx­dı­ğı vaxtlar cə­miy­yət­də elə də ge­niş əha­tə da­i­rə­si ya­rat­ma­mış­dı. Küt­lə­vi in­for­ma­si­ya va­si­tə­lə­ri bu ye­ni sa­hə­ni, de­mək olar ki, çox sət­hi işıq­lan­dı­rır­dı. Kompyu­te­rə və onun im­kan­la­rı­na alu­də olan in­san­lar san­ki ge­niş küt­lə­dən təc­rid olu­na­raq öz dün­ya­la­rın­da ya­şa­yır­dı. Bu­nun bir sə­bə­bi də bu ye­ni­li­yin bu qə­dər sü­rət­lə və əha­tə­li ola­raq cə­miy­yə­tin mə­i­şə­ti­nə da­xil ola­ca­ğı­na inam­sız­lıq idi. Fakt isə göz qar­şı­sın­da, hər bi­ri­mi­zin gün­də­lik fə­a­liy­yə­tin­də və hə­ya­tın­da­dır.

İn­ter­net iq­ti­sa­diy­ya­tı dün­ya­da ən yük­sək ar­tım tem­pi­nə ma­lik­dir

XX əs­rin son onil­li­yin­də in­for­ma­si­ya və kom­mu­ni­ka­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı cə­miy­yə­tin in­ki­şa­fı­na tə­sir gös­tə­rən əsas

amil­lər­dən bi­ri­nə çev­ri­lib. On­la­rın tə­sir da­i­rə­si döv­lət struk­tur­la­rı­nı və və­tən­daş cə­miy­yə­ti insti­tut­la­rı­nı, iq­ti­sa­di və so­si­al sa­hə­lə­ri, elm və təh­si­li, mə­də­niy­yə­ti və bü­töv­lük­də in­san­la­rın hə­yat tər­zi­ni əha­tə edir. Bir çox in­ki­şaf et­miş və in­ki­şaf et­mək­də olan öl­kə­lər in­for­ma­si­ya və kom­mu­ni­ka­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın ver­di­yi üs­tün­lük­lər­dən fay­da­la­nır. İn­for­ma­si­ya və kom­mu­ni­ka­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın tət­bi­qi­nin sə­viy­yə­si hər bir öl­kə­nin in­tel­lek­tu­al və el­mi po­ten­si­a­lı­nın, iq­ti­sa­diy­ya­tın bü­tün sa­hə­lə­rin­də in­ki­şa­fı­nın əsas gös­tə­ri­ci­lə­rin­dən­dir.

Son il­lər ər­zin­də in­ter­net iq­ti­sa­diy­ya­tı dün­ya­da ən yük­sək ar­tım tem­pi­nə ma­lik olan sa­hə­lər­dən bi­ri olub. Dün­ya­da baş ver­miş böh­ran nə­ti­cə­sin­də yük­sək tex­no­lo­gi­ya­lı sə­na­ye­nin ge­ri­lə­mə­si­nə bax­ma­ya­raq, bir çox mü­əs­si­sə­lər in­ter­net

iq­ti­sa­diy­yat sa­hə­sin­də­ki fə­a­liy­yət­lə­ri­ni ge­niş­lən­di­rib və çox­lu say­da is­teh­lak­çı məhz in­ter­net va­si­tə­si­lə da­ha çox əm­təə və xid­mət­lər əl­də edir. Ha­zır­da in­ter­net iq­ti­sa­diy­ya­tı dün­ya öl­kə­lə­ri­nin iq­ti­sa­diy­ya­tın­da az pa­ya ma­lik ol­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, onun ar­tım sü­rə­ti­nə nə­zər ye­tir­dik­də ya­xın il­lər­də pa­yı­nın ar­ta­ca­ğı qə­na­ə­ti­nə gəl­mək olar.

İn­ter­net iq­ti­sa­diy­ya­tın­dan is­ti­fa­də­nin iq­ti­sa­diy­yat­da məh­sul­dar­lıq və inflya­si­ya­ya bö­yük tə­si­ri var. Mü­əs­si­sə­lər və is­teh­lak­çı­lar in­ter­net iq­ti­sa­diy­ya­tın­dan is­ti­fa­də edə­rək öz­lə­ri­nə la­zım olan əm­təə və xid­mət­lə­rin ax­ta­rıl­ma­sı­na çə­ki­lən vaxtla­rı­nın və xərclə­ri­nin azal­dıl­ma­sı­na na­il olur. Öl­kə­də in­ter­net iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın tət­bi­qi­nin ge­niş­lən­di­ril­mə­si rə­qa­bə­tin ar­tı­mı, xərclə­rin azal­ma­sı­na la­zı­mi şə­ra­it ya­ra­dır və mü­əs­si­sə­lə­rin qiy­mət­qoy­ma si­ya­sə­ti­nin də­yiş­mə­si iq­ti­sa­diy­yat­da inflya­si­ya­nın azal­ma­sı­na sə­bəb olur.

İq­ti­sa­di in­ki­şaf­da İKT-nin ro­lu

İq­ti­sa­di in­ki­şaf­da İKT-nin ro­lu­nun ar­tı­rıl­ma­sın­da əsas is­ti­qa­mət­lər­dən bi­ri də kor­po­ra­tiv in­for­ma­si­ya sis­tem­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sı və on­lar­dan is­ti­fa­də­nin ge­niş­lən­di­ril­mə­si­dir. Bu is­ti­qa­mət­də da­ha yük­sək nə­ti­cə­lə­rin əl­də olun­ma­sı öl­kə­də in­for­ma­si­ya sis­tem­lə­ri­nin tət­bi­qi­nin ge­niş­lən­di­ril­mə­si­ni tə­ləb edir.

Ha­zır­da de­mək olar ki, dün­ya­nın ək­sər öl­kə­lə­rin­də in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı və sis­tem­lə­ri iq­ti­sa­diy­ya­tın ida­rə­et­mə, ma­liy­yə və bank iş­lə­rin­də da­ha çox is­ti­fa­də olu­nur. Sə­na­ye məh­sul­la­rı­nın is­teh­sa­lın­da da in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rın­dan is­ti­fa­də gü­nü-gün­dən artmaq­da­dır. Yal­nız aq­rar sa­hə­də in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın tət­bi­qi elə də yük­sək sə­viy­yə­də de­yil.

Am­ma son il­lər bə­zi kənd tə­sər­rü­fa­tı məh­sul­la­rı­nın, o cüm­lə­dən fa­si­lə­siz ola­raq tə­rə­vəz bit­ki­lə­ri­nin ye­ni üsul­lar­la is­teh­sa­lın­da, is­teh­sal olun­muş məh­sul­la­rın sax­lan­ma­sı və qab­laş­dı­rıl­ma­sın­da, ye­ni to­xum və be­cər­mə tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın iş­lə­nib ha­zır­lan­ma­sın­da in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın im­kan­la­rın­dan is­ti­fa­də olu­nur.

İKT-nin iq­ti­sa­diy­yat­da tət­bi­qi, hər bir ye­ni mə­sə­lə­də ol­du­ğu ki­mi, özü­nə­məx­sus xü­su­siy­yət­lə­rə ma­lik­dir. İlk ba­xış­dan ye­ni tex­no­lo­gi­ya­la­rın tət­bi­qi sə­mə­rə­li, gə­lir gə­ti­rən və ümu­mi­lik­də yük­sək ar­tım tem­pi­ni tə­min edən he­sab edi­lə bi­lər. Mü­a­sir dövrdə in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın və in­for­ma­si­ya sis­tem­lə­ri­nin tət­bi­qi və on­la­rın in­ki­şa­fı­na ye­ni in­ves­ti­si­ya­la­rın cəlb edil­mə­si bir çox prob­lem­lər­lə əla­qə­dar­dır.

İn­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­na in­ves­ti­si­ya qo­yu­luş­la­rı­nın ef­fek­tiv­li­yi­nin və on­la­rın iq­ti­sa­di in­ki­şaf­da xü­su­si əhə­miy­yə­ti olan in­for­ma­si­ya sis­tem­lə­ri­nin in­ki­şa­fın­da ro­lu­nun qiy­mət­lən­di­ril­mə­si məq­sə­di­lə ha­zır­da müx­tə­lif ya­naş­ma­lar möv­cud­dur. Bu ya­naş­ma­lar­dan bi­ri öl­kə­nin, re­gi­o­nun və ya ay­rı­lıq­da gö­tü­rül­müş mü­əs­si­sə­nin möv­cud və­ziy­yə­ti­nin nə­zə­rə alın­ma­sı ilə ay­rı-ay­rı gös­tə­ri­ci­lə­rə və as­pektlə­rə gö­rə qiy­mət­lən­di­ril­mə­si üsul­la­rı­dır.

Bu­ra­da, adə­tən, in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın tət­bi­qi ilə ma­liy­yə əm­sal­la­rı­nın he­sab­lan­ma­sı və mü­qa­yi­sə­li qiy­mət­lən­di­ril­mə­si hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. La­kin qeyd edək ki, bu cür ya­naş­ma in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın tət­bi­qi­nin nə­ti­cə­lə­ri­nin tam qiy­mət­lən­di­ril­mə­si­nə im­kan ver­mir. İkin­ci qrup ya­naş­ma­da ekspert üsul­la­rın­dan is­ti­fa­də­yə üs­tün­lük ve­ri­lir.

Dün­ya öl­kə­lə­ri­nin in­ki­şa­fın­da İKT-nin ro­lu­nun əhə­miy­yə­ti il­dən-ilə də­yi­şir. Bu­nu İKT-nin tət­biq is­ti­qa­mət­lə­ri­nin də­yiş­mə­si və ye­ni­ləş­mə­sin­də də gör­mək olar. ABŞ-da İKT-nin  ge­niş tət­biq sa­hə­si hər­bi sa­hə­dir. La­kin il­lər keç­dik­cə, mül­ki sa­hə­də İKT-nin tət­bi­qi və onun in­ki­şaf et­di­ril­mə­si üçün büd­cə xərclə­ri ar­tı­rı­lıb və ümu­mi iq­ti­sa­di in­ki­şaf­da yük­sək nə­ti­cə­lə­rin əl­də olun­ma­sı­nın tə­mə­li qo­yu­lub.

Elektron kom­mer­si­ya­nın əhə­miy­yə­ti

İn­ter­net kompyu­ter sə­na­ye cə­miy­yə­ti­nin bir sı­ra mü­hüm at­ri­but­la­rı­nı, o cüm­lə­dən ki­no­te­atrla­rı, ki­tab ma­ğa­za­la­rı­nı, ənə­nə­vi ti­ca­rət, kom­mu­ni­ka­si­ya sis­tem­lə­ri­ni ara­dan qal­dı­rır. Xü­su­sən elektron kom­mer­si­ya­nın, elektron bank sis­te­mi­nin in­ki­şa­fı və hər­tə­rəf­li is­ti­fa­də­si nə­ti­cə­sin­də şə­hər­lə­rin si­ma­sı­nın əhə­miy­yət­li də­rə­cə­də də­yi­şə­cə­yi göz­lə­nir. Elektron kom­mer­si­ya mü­hi­tin­də adi kənd ma­ğa­za­sı be­lə məh­dud çər­çi­və­dən çı­xa­raq, ar­tıq bir ya­şa­yış mən­tə­qə­si­nin eh­ti­yac­la­rı­nı ödə­mə va­si­tə­si­nə de­yil, qlo­bal bir ma­ğa­za­ya çev­ri­lir. Çün­ki dün­ya­nın is­tə­ni­lən nöq­tə­sin­dən hə­min ma­ğa­za­nın veb-say­tı­na da­xil ol­maq­la tək­lif edi­lən məh­sul­lar­la ta­nış ol­maq və əl­də et­mək müm­kün olur. Həm­çi­nin vir­tu­al ma­ğa­za­nın bağ­lan­ma­sı an­la­yı­şı yox­dur. 24 sa­at ər­zin­də, gü­nün is­tə­ni­lən vax­tın­da hə­min ma­ğa­za alı­cı­nın xid­mə­tin­də da­ya­nır.

Elektron kom­mer­si­ya­nın mey­da­na çıx­ma­sı bə­şə­riy­yə­tin in­di­yə qə­dər qar­şı­sın­da du­ran cid­di prob­lem­lər­dən bi­ri­nin həl­li­nə kö­mək edir. Bu, ba­zar­lar­da in­for­ma­si­ya as­sim­met­ri­ya­sı prob­le­mi­dir. Yə­ni sa­tı­cı məh­su­lu­nun ki­mə sa­tıl­ma­sı ba­rə­də əv­vəl­cə­dən mə­lu­ma­ta ma­lik ol­ma­dı­ğı ki­mi, alı­cı da konkret ola­raq kim­dən məh­su­lu ala­ca­ğı ba­rə­də mə­lu­mat­sız­lıq prob­le­mi ilə üz­lə­şir. Be­lə ki, in­for­ma­si­ya ba­lan­sı­nın po­zul­ma­sı hə­mi­şə kom­mer­si­ya mü­na­si­bət­lə­ri­nin əsas özə­yi­ni təş­kil edib. Elektron kom­mer­si­ya isə in­for­ma­si­ya­nın as­sim­met­rik­li­yi­ni sim­met­rik­li­yə doğ­ru apa­rıb çı­xa­rır ki, bu­nun nə­ti­cə­sin­də də sa­tı­cı ilə alı­cı ara­sın­da in­for­ma­si­ya bol­lu­ğu ya­ra­dı­lır.

Ekspert Rə­şid Əli­yev İKT-nin in­ki­şa­fın­da in­ves­ti­si­ya ya­tı­rı­mı­nı va­cib ol­du­ğu­nu dü­şü­nür. Onun fik­rin­cə, İKT-yə ya­tı­rı­lan ki­çik­həcmli in­ves­ti­si­ya­lar­la mə­sə­lə həll olun­mur: "Nor­mal infrastruk­tur və ma­liy­yə ol­ma­lı­dır. Proq­ram tə­mi­na­tı­na elə də pul ayır­maq la­zım de­yil. Əsas ava­dan­lı­ğın qu­rul­ma­sı­na diq­qət yö­nəltmək la­zım­dır. Am­ma öl­kə­də ava­dan­lıq ha­zır­la­maq üçün infrastruk­tur yox­dur­sa, ay­rı­lan pul­la­rın bat­ma eh­ti­ma­lı da yox de­yil. Bu sa­hə­də sis­tem bir klas­ter şək­lin­də iş­lə­mə­li­dir. Bu gün açı­lan in­ku­ba­si­ya mər­kəz­lə­ri, ak­se­le­ra­tor­lar çox­dur. Am­ma on­la­rın nor­mal ava­dan­lıq­la tə­min olun­ma­sı prob­le­mi var".

Eksper­tin söz­lə­ri­nə gö­rə, öl­kə­də İKT ilə bağ­lı açıq (ödə­niş­li) mər­kəz­lər ol­ma­lı­dır ki, ora­da bü­tün ava­dan­lıq və xam­mal ol­sun və bu­nun­la da İKT is­teh­sa­lı baş ver­sin: "Sö­zü­ge­dən sa­hə­də elektro­ni­ka və mü­hən­dis­li­yə, araş­dır­ma və in­ki­şaf üçün təd­qi­qat­la­ra in­ves­ti­si­ya ay­rıl­ma­lı­dır. Bun­dan baş­qa, pro­to­tip­ləş­mə mər­kə­zi ol­ma­lı­dır.

Va­cib olan əsas mə­sə­lə­lər­dən bi­ri isə İKT sa­hə­sin­də mü­tə­xəs­sis ça­tış­maz­lı­ğı­nın ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı­dır. Çox az say­da elektron­çu­muz, pla­ta qu­ra bi­lən, çip­lə­ri ta­nı­yan, mik­rop­roq­ram ya­za bi­lən mü­tə­xəs­si­si­miz var. Bu mü­tə­xəs­sis­lə­ri­mi­zə də la­yi­qin­cə qiy­mət ve­ril­mə­li­dir. On­lar bə­zən əmə­yi la­yi­qin­cə qiy­mət­lən­di­ril­mə­di­yi üçün da­ha yax­şı şərtlər tək­lif edən xa­ri­ci şir­kət­lə­rə ge­dir. Bu isə sö­zü­ge­dən sa­hə­də in­san ka­pi­ta­lı­nın axı­nı de­mək­dir. Hal­bu­ki, bu sa­hə­də güc­lü mü­tə­xəs­sis­lər for­ma­laş­dı­rıl­ma­lı və ye­ri gəl­dik­cə, xa­ric­dən kadr cəlb et­mək ümu­mi işin yal­nız xey­ri­nə­dir. Çün­ki İKT, bü­tün pa­ra­metrlə­rə gö­rə, ol­duq­ca stra­te­ji və sə­mə­rə­li sa­hə­dir".

Gü­nel CƏ­Lİ­LO­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim et­mək üçün­dür