Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi dün­ya­ya ne­cə ya­yı­lır?

Mul­ti­kul­tu­ra­lizm və azər­bay­can­çı­lıq bir-bi­ri­nin ay­rıl­maz par­ça­sı ki­mi möv­cud­dur. Mul­ti­kul­tu­ra­liz­min Azər­bay­can mo­de­li bu gün özü­nü yük­sək sə­viy­yə­də doğ­rul­dur. Çox­mə­də­niy­yət­li Azər­bay­can bu də­yə­ri dün­ya­ya təq­dim edir.

Mə­lum­dur ki, Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­yev öl­kə­mi­zin to­le­rantlıq ənə­nə­lə­ri­nin mə­də­niy­yət­lər və si­vi­li­za­si­ya­la­ra­ra­sı də­yər­lə­rə mü­hüm töh­fə­lər ver­di­yi­ni nə­zə­rə ala­raq, 2016-cı ili Azər­bay­can­da "Mul­ti­kul­tu­ra­lizm ili" elan edib.

Təd­qi­qat­çı­lar vur­ğu­la­yır ki, Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi­nin özəl­li­yi mul­ti­kul­tu­ra­liz­min bir sı­ra dün­ya döv­lət­lə­rin­də if­la­sa uğ­ra­dı­ğı bir şə­ra­it­də res­pub­li­ka­mı­zın mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi özü­nün döv­lət si­ya­sə­ti bə­yan et­mə­si­dir.  Azər­bay­can­da bu si­ya­sət uğur­la hə­ya­ta ke­çi­ril­mək­də­dir və bu sa­hə­də öl­kə­nin əl­də et­di­yi na­i­liy­yət­lər bey­nəl­xalq sə­viy­yə­lər­də də eti­raf olu­nur. Bun­dan baş­qa, bir sı­ra döv­lət­lər Azər­bay­ca­nın mul­ti­kul­tu­ra­lizm təc­rü­bə­si­ni öy­rə­nib tət­biq et­mək is­tə­yir.

Fi­lo­lo­gi­ya elmlə­ri na­mi­zə­di Se­vinc Ələk­bər­za­də qeyd edir ki, mul­ti­kul­tu­ra­lizm də­yər­lə­ri Azər­bay­can­dan dün­ya­ya ye­ni for­mat­da ya­yı­lır: "Öl­kə­miz ta­rix bo­yu si­vi­li­za­si­ya­la­rın və mə­də­niy­yət­lə­rin qo­vu­şu­ğun­da yer­lə­şib, Asi­ya ilə Av­ro­pa ara­sın­da kör­pü ol­ma­sı bu­ra­da mə­də­niy­yət müx­tə­lif­li­yi­nin ya­ran­ma­sın­da mü­hüm rol oy­na­yıb.

Azər­bay­can çox­mil­lət­li, qo­naq­pər­vər bir di­yar­dır. Bu­ra­da ta­ri­xən bir­gə ya­şa­yan xalqlar, top­lum­lar öz­lə­ri­ni azad, fi­ra­van hiss edib, çün­ki on­lar öz­lə­ri­nə hə­mi­şə to­le­rant mü­na­si­bət gö­rüb, sı­xıl­ma­dan ya­şa­yıb, ya­şa­yır və mə­də­niy­yə­ti­ni ya­şa­dır. Bu gün öl­kə­miz­də baş­qa xalqla­rın nü­ma­yən­də­lə­ri öz ana di­lin­də təh­sil ala bi­lir, öz di­ni inancla­rı­na uy­ğun iba­dət edir, heç bir ögey mü­na­si­bət­lə üz­ləş­mə­dən müx­tə­lif sa­hə­lər­də öz töh­fə­si­ni ve­rir. Bu da onu de­mə­yə əsas ve­rir ki, Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­liz­min əsas mə­kan­la­rın­dan bi­ri­dir. Məz­mun­ca mul­ti­kul­tu­ra­lizm ənə­nə­lə­ri Azər­bay­can­da əsrlər bo­yu hə­mi­şə möv­cud olub".

Mul­ti­kul­tu­ra­liz­min özəl­lik­lə­rin­dən da­nı­şan alim vur­ğu­la­yır ki, bu də­yər dün­ya­da in­san­lı­ğın rəh­ni­dir.

"Mul­ti­kul­tu­ra­lizm nə­dir?" su­a­lı­nı şərh edən alim bil­di­rir ki, sö­zün se­man­ti­ka­sı in­gi­lis di­lin­dən hər­fi tər­cü­mə­də  çox­mə­də­niy­yət­li­lik (mul­ti - çox, cul­tu­re - mə­də­niy­yət) an­la­mı­na gə­lir: "Çox­mə­də­niy­yət­li­lik de­dik­də isə, ilk növ­bə­də, et­nik, ir­qi, di­ni-mə­də­ni müx­tə­lif­lik­lər və də­yər­lər nə­zər­də tu­tu­lur.

Mul­ti­kul­tu­ra­lizm ey­ni bir öl­kə­də ya­şa­yan müx­tə­lif xalqla­rın nü­ma­yən­də­lə­ri­nin mə­də­niy­yət hü­quq­la­rı­nı ta­nı­yan hu­ma­nist dün­ya­gö­rü­şü olan si­ya­sət­dir.

Mul­ti­kul­tu­ra­liz­min əsa­sı­nı to­le­rantlıq, qa­nun­la­ra, bir-bi­ri­nin azad­lı­ğı­na hör­mət his­si təş­kil edir. El­mi ədə­biy­yat­da ve­ri­lən mə­lu­ma­ta gö­rə, mul­ti­kul­tu­ra­lizm an­la­yı­şı çox da qə­dim ta­ri­xə ma­lik de­yil. Mul­ti­kul­tu­ra­lizm 1960-cı il­lə­rin so­nun­da Ka­na­da­da mey­da­na gə­lib. Ter­min ki­mi 1970-ci il­lər­də ədə­biy­yat­da əks olu­nub.

Or­ta əsrlər Azər­bay­can po­e­zi­ya­sı nü­ma­yən­də­lə­ri­nin əsər­lə­rin­də ümum­bə­şə­ri də­yər­lə­rin təb­li­ği mə­sə­lə­si baş­lı­ca yer­lər­dən bi­ri­ni tu­tur.

Söz sər­ra­fı olan və bə­dii ya­ra­dı­cı­lı­ğın ən gö­zəl nü­mu­nə­lə­ri­ni ya­ra­dan Ni­za­mi Gən­cə­vi­nin (1141-1209) əsər­lə­ri bu cə­hət­dən xü­su­si­lə fərqlə­nir. Onun ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na əsa­sən de­yə bi­lə­rik ki, Ni­za­mi­də mul­ti­kul­tu­ra­lizm və to­le­rantlıq            ele­mentlə­ri­nə rast gəl­mək müm­kün­dür.

Ni­za­mi Gən­cə­vi üçün şəx­siy­yə­tin ən yük­sək me­ya­rı in­san­lıq idi. İr­qi, mil­li və di­ni ay­rı­seç­ki­li­yi qə­bul et­mə­yən bu şa­i­rin qəh­rə­man­la­rı içə­ri­sin­də türk, fars, ərəb, hindli, çin­li, hə­bəş, yu­nan, gür­cü və baş­qa xalqla­rın nü­ma­yən­də­lə­ri­nə rast gə­li­rik. Ni­za­mi xalqla­rın adı­nı çə­kə­rək on­la­ra hör­mət­lə ya­na­şır.

Zən­ci­nin za­hi­ri qa­ra­dır, an­caq,
Sən ağ­zın­dan çı­xan saf söz­lə­rə bax.
Zən­ci də­mir ki­mi qa­ra, par­laq­dır,
Üzü qa­ra­dır­sa, ürə­yi ağ­dır.

XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də Ba­kı mul­ti­kul­tu­ral mə­də­niy­yə­tə ya­xın­laş­ma­ğa da­vam edir­di. Azər­bay­can­da ilk mil­li te­atr bi­na­sı­nın ti­kil­mə­si Ha­cı Zey­na­lab­din Ta­ğı­ye­vin adı ilə bağ­lı­dır. Te­atr bi­na­sı 1883-cü il­də me­mar Koq­ni­vitski­nin la­yi­hə­si əsa­sın­da ti­kil­miş­di. Bu te­atrda 1908-ci il­də "Ley­li və Məc­nun" ope­ra­sı oy­na­nıl­mış­dı. Be­lə­lik­lə, cə­miy­yət Qərb mə­də­niy­yə­ti­ni qə­bul edə­rək, şərqli dav­ra­nı­şı­nı qo­ru­yub sax­la­yır­dı. Şərqdə ilk də­fə ola­raq Azər­bay­can­da Qərb mə­də­niy­yə­ti­nin kom­po­nen­ti, ope­ra qə­bul edi­lir və bö­yük Üze­yir Ha­cı­bə­yov tə­rə­fin­dən Şərq mo­tiv­lə­ri əsa­sın­da ya­zı­lır".

S.Ələk­bər­za­də ya­zır ki, ötən əs­rin 90-cı il­lə­ri­nin əv­vəl­lə­rin­də Hey­dər Əli­ye­vin si­ya­si ira­də­si Azər­bay­can­da to­le­rantlıq və mul­ti­kul­tu­ra­lizm ənə­nə­lə­ri­nin bər­pa olun­ma­sı­nı tə­min edib. O vur­ğu­la­yır ki, Hey­dər Əli­yev ilk də­fə ola­raq mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı­nın tər­kib his­sə­si ki­mi təq­dim et­di və Azər­bay­ca­nın çox­mə­də­niy­yət­li­lik ənə­nə­si­ni in­ki­şaf et­di­rib onu key­fiy­yət­cə ye­ni müs­tə­vi­yə ke­çir­di: "Di­nin­dən, di­lin­dən, ir­qin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq, Azər­bay­ca­nın bü­tün və­tən­daş­la­rı ey­ni hü­quq­la­ra ma­lik­dir­lər və bu hü­quq­lar qo­run­ma­lı­dır".

"Azər­bay­can əha­li­si­nin çox­mil­li tər­ki­bi bi­zim sər­və­ti­miz­dir, üs­tün­lü­yü­müz­dür. Biz bu­nu qiy­mət­lən­di­ri­rik və qo­ru­yub sax­la­ya­ca­ğıq".

Ulu ön­dər Hey­dər Əli­yev bu­nun­la, ilk növ­bə­də, mul­ti­kul­tu­ra­lizm mo­de­li­nin as­si­mil­ya­si­ya və izol­ya­si­ya ki­mi di­gər müm­kün si­ya­si mo­del­lər­dən üs­tün ol­du­ğu­nu bü­tün dün­ya­ya gös­tə­rib.

Qeyd edək ki, ha­zır­kı çə­tin dövrdə öl­kə­miz­də mul­ti­kul­tu­ra­lizm döv­lət si­ya­sə­ti­nə çev­ri­lib.

Mul­ti­kul­tu­ra­lizm də­yər­lə­ri ol­ma­yan mə­kan­da ay­rı­seç­ki­lik, is­la­mo­fo­bi­ya, kse­no­fo­bi­ya, an­ti­se­mi­tizm ki­mi təh­lü­kə­li amil­lər ya­ra­nır ki, bu da bə­şə­riy­yət ta­ri­xin­də si­vi­li­za­si­ya­la­rın və xalqla­rın fə­la­kə­ti­nə sə­bəb olub.

Azər­bay­can na­dir öl­kə­lər­dən bi­ri­dir ki, ey­ni za­man­da, həm İs­lam Əmək­daş­lıq Təş­ki­la­tı­nın, həm də Av­ro­pa Şu­ra­sı­nın üz­vü­dür. Azər­bay­can dün­yə­vi mü­səl­man öl­kə­si­dir. İs­lam bi­zim mü­qəd­dəs di­ni­miz­dir və biz öz di­ni­mi­zə, ənə­nə­lə­ri­mi­zə, kök­lə­ri­mi­zə bö­yük hör­mət­lə ya­na­şı­rıq. Dün­ya­nın ən qə­dim məs­cid­lə­rin­dən bi­ri olan, 743-cü il­də ti­kil­miş məs­cid Azər­bay­ca­nın Şa­ma­xı şə­hə­rin­də yer­lə­şir. Dün­ya­nın ən qə­dim kil­sə­lə­rin­dən bi­ri olan Qaf­qaz Al­ban Kil­sə­si Azər­bay­ca­nın di­gər ço­xəsrlik ta­ri­xə ma­lik Şə­ki şə­hə­ri­nin ya­xın­lı­ğın­da yer­lə­şir. Pra­vos­lav və ka­to­lik kil­sə­lə­ri, si­na­qoq­lar, atəş­pə­rəstlər mə­bə­di - bü­tün bun­lar Azər­bay­ca­nın mə­də­ni ir­si­nin tər­kib his­sə­si­dir.

2003-cü il mar­tın 9-da Ba­kı­da ye­ni yə­hu­di si­na­qo­qu açıl­dı. Azər­bay­can əha­li­si­nin 96 fa­i­zi­ni mü­səl­man­lar, qa­la­nı isə xris­ti­an, yə­hu­di və di­gər din­lə­rin nü­ma­yən­də­lə­ri təş­kil edir. Res­pub­li­ka­mız­da 600-ə ya­xın di­ni ic­ma var, on­lar­dan 21-i qey­ri-mü­səl­man ic­ma­sı­dır. Mi­sal üçün, bü­tün dün­ya­da dağ yə­hu­di­lə­ri­nin yığ­cam hal­da ya­şa­dı­ğı ye­ga­nə ya­şa­yış mən­tə­qə­si Azər­bay­ca­nın Qu­ba ra­yo­nun­da­kı Qır­mı­zı qə­sə­bə­dir.

Mul­ti­kul­tu­ra­lizm si­ya­sə­ti­nin əsa­sı­nı təş­kil edən to­le­rantlıq (dö­züm­lü­lük) prin­si­pi Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Konsti­tu­si­ya­sı­nın bir sı­ra mad­də­lə­rin­də ay­dın şə­kil­də təs­bit edi­lib. Bu­nun­la bağ­lı "Bə­ra­bər­lik hü­qu­qu" (mad­də 25, bənd 3), "Mil­li mən­su­biy­yət hü­qu­qu" (mad­də 44, bəndlər 1,2), "Ana di­lin­dən is­ti­fa­də hü­qu­qu" (mad­də 45, bəndlər 1,2) və baş­qa mad­də­lə­ri gös­tər­mək müm­kün­dür.

Mul­ti­kul­tu­ra­lizm si­ya­sə­ti Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti İl­ham Əli­yev tə­rə­fin­dən də uğur­la in­ki­şaf et­di­ri­lir. Öl­kə­miz­də­ki to­le­rantlıq mü­hi­ti­nin əsa­sın­da du­ran mü­hüm amil­lər­dən da­nı­şar­kən, ilk növ­bə­də, si­ya­si sa­bit­li­yi, so­si­al və iq­ti­sa­di in­ki­şa­fı qeyd et­mək va­cib­dir. Öl­kə baş­çı­sı müx­tə­lif təd­bir­lər­də, iri­miq­yas­lı bey­nəl­xalq top­lan­tı­lar­da çı­xı­şı za­ma­nı müt­ləq mul­ti­kul­tu­ra­lizm mə­sə­lə­si­nə yer ayı­rır və bu­nun va­cib­li­yi­ni vur­ğu­la­yır. Tə­sa­dü­fi de­yil ki, döv­lət baş­çı­sı­nın qə­ra­rı ilə 15 may 2014-cü il­də Ba­kı Bey­nəl­xalq Mul­ti­kul­tu­ra­lizm Mər­kə­zi ya­ra­dıl­dı.

Hey­dər Əli­yev Fon­du da mul­ti­kul­tu­ra­lizm və to­le­rantlıq ənə­nə­lə­ri­mi­zin bey­nəl­xalq miq­yas­da təb­li­ği­nə bö­yük töh­fə­lər bəxş edir. Pa­ris­də "Di­ni to­le­rantlıq: Azər­bay­can­da bir­gə ya­şa­maq mə­də­niy­yə­ti" möv­zu­sun­da çı­xış edən Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın bi­rin­ci xa­nı­mı Meh­ri­ban Əli­ye­va rəh­bər­lik et­di­yi Hey­dər Əli­yev Fon­du­nun di­gər din­lə­rə də xü­su­si diq­qət gös­tər­di­yi­ni bil­di­rib. Meh­ri­ban xa­nım Əli­ye­va Luvr mu­ze­yin­də İs­lam mə­də­niy­yə­ti böl­mə­si­nin təş­ki­lin­də, Ro­ma­da ka­ta­kom­ba­la­rın bər­pa­sın­da, yə­hu­di uşaq­lar üçün təh­sil im­kan­la­rı­nın ya­ra­dıl­ma­sın­da, Stras­burq və Fran­sa­nın di­gər re­gi­on­la­rın­da­kı kil­sə­lə­rin tə­mi­rin­də Fon­dun ya­xın­dan iş­ti­rak et­di­yi­ni vur­ğu­la­yıb".

S.Ələk­bər­za­də­nin bil­dir­di­yi­nə gö­rə, mil­lət­lə­ra­ra­sı, mul­ti­kul­tu­ra­lizm və di­ni mə­sə­lə­lər üz­rə döv­lət mü­şa­vi­ri, aka­de­mik Ka­mal Ab­dul­la­nın fik­rin­cə, mə­də­ni müx­tə­lif­li­yin qo­run­ma­sın­da va­cib şərtlər­dən bi­ri bu iş­lə döv­lət­lə ya­na­şı, və­tən­daş cə­miy­yə­ti və onun fə­a­liy­yə­ti­ni dəs­tək­lə­yən qu­rum­la­rın da fə­al məş­ğul ol­ma­sı­dır. Mul­ti­kul­tu­ral prin­sip­lər Azər­bay­can ki­mi ki­çik, am­ma də­rin kö­kə və ta­ri­xə ma­lik öl­kə­lər üçün di­gər təh­lü­kə­siz­lik prin­sip­lə­ri qə­dər va­cib və zə­ru­ri­dir: "Bu gün mul­ti­kul­tu­ra­lizm fənn ki­mi bir sı­ra uni­ver­si­tet­lər­də - Lit­va, Gür­cüs­tan, Ru­si­ya, İta­li­ya, Bol­qa­rıs­tan, Be­la­rus, Çe­xi­ya uni­ver­si­tet­lə­rin­də, elə­cə də öl­kə­mi­zin bir çox ali mək­təb­lə­rin­də təd­ris olu­nur. Azər­bay­can mul­ti­kul­tu­ra­liz­mi fən­ni­nin bö­yük si­ya­si, ide­o­lo­ji, mə­nə­vi əhə­miy­yə­ti var".

Bu gün Azər­bay­can­da möv­cud olan mü­hi­tin dün­ya­da əvə­zi yox­dur. Azər­bay­can çox­mə­də­niy­yət­li, çox­mil­lət­li döv­lət ki­mi bü­tün xalqla­rın evi ola­raq ta­nı­nır. Bu­ra­da ya­şa­yan hər bir xal­qın nü­ma­yən­də­si özü­nü ən bö­yük azər­bay­can­çı sa­yır. Bu da tə­sa­dü­fi de­yil, çün­ki on­lar bu­ra­da azad şə­kil­də ya­şa­yır, fə­a­liy­yət gös­tə­rir, mə­də­niy­yə­ti­ni ya­şa­dır, di­li­ni qo­ru­yur və təb­liğ edir.

Öl­kə­miz mul­ti­kul­tu­ral prin­sip­lə­rə sa­diq­dir və bu yo­lu qo­ru­yur.

İra­də SA­RI­YE­VA

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ma­liy­yə dəs­tə­yi­lə çap olu­nur.