Ərəb və müsəlman ölkələrinin ABŞ-ın İsraildəki səfiri Mike Hakabinin açıqlamalarına reaksiyası Yaxın Şərqdə onsuz da gərgin olan geosiyasi mühitin nə qədər həssas olduğunu bir daha göstərdi. Söhbət onun podkast müsahibəsində “Nildən Fərata qədər” ifadəsi ilə bağlı suala verdiyi cavabdan gedir. Müsahibəni aparan Tucker Carlson isə son dövrlər ABŞ-ın İsrail siyasətinə daha tənqidi yanaşması ilə seçilir. Hakabi İsrailin belə bir məqsədi olmadığını desə də, bu ideyanın “yaxşı olacağını” bildirməsi region ölkələrində ciddi narahatlıq doğurdu.
Bu məsələni təhlil edərkən bir neçə səviyyəni ayırmaq vacibdir: fərdi siyasətçinin ideoloji baxışı, ABŞ-ın rəsmi mövqeyi, İsrail dövlətinin real strateji məqsədləri və regional təhlükəsizlik dinamikası.
“Nildən Fərata qədər” ifadəsi bəzi dini-ideoloji çevrələrdə qədim mətnlərə istinadla işlədilən simvolik anlayışdır. Lakin bu, nə İsrailin beynəlxalq hüquqla tanınmış sərhəd konsepsiyasıdır, nə də rəsmi dövlət strategiyası kimi təsbit olunub. İsrailin rəsmi mövqeyi uzun illərdir əsasən 1967-ci il müharibəsindən sonra formalaşmış reallıqlar, təhlükəsizlik məsələləri və Fələstin probleminin həlli ətrafında cəmlənib. Beynəlxalq danışıqlarda əsas istinad nöqtəsi “iki dövlətli həll” modeli və 1967-ci il sərhədləri olub. Bu çərçivədən kənarda Misir, İordaniya, İraq və ya digər region ölkələrinin geniş ərazilərinə dair rəsmi iddia mövcud deyil.
Bununla belə, Yaxın Şərqdə siyasi ritorika ilə real siyasət arasında fərq hər zaman aydın olmur. Xüsusilə dini motivli ifadələr region ölkələri tərəfindən tarixi ekspansionizm ehtimalı kimi qəbul edilə bilər. Misir, İordaniya və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri daxil olmaqla bir sıra dövlətlərin bu açıqlamaları “təhlükəli və təxribatçı” adlandırması məhz bu həssaslıqla bağlıdır. Regionda sərhədlər, su resursları, demoqrafik balans və dini simvolizm məsələləri son dərəcə emosional və strateji xarakter daşıyır.
Qəzza müharibəsinə gəldikdə isə, qarşıdurma birbaşa İsrail ilə HƏMAS arasında silahlı toqquşma kontekstində baş verib. İsrail bunu təhlükəsizlik əməliyyatı kimi təqdim edir və əsas məqsədin öz ərazisində təhlükəsizliyi təmin etmək olduğunu bildirir. Müharibənin regionu əhatə edən geniş ərazi planının bir hissəsi olduğuna dair açıq, rəsmi və beynəlxalq səviyyədə təsdiqlənmiş strategiya mövcud deyil. Bu cür iddialar daha çox siyasi şərh və ya ehtimal səviyyəsində qalır.
Digər tərəfdən, İsrail daxilində də müxtəlif ideoloji spektrlər mövcuddur. Dini-sionist dairələrdə daha maksimalist baxışlar səslənsə də, dövlət siyasəti praktik təhlükəsizlik, beynəlxalq münasibətlər və ABŞ-la strateji tərəfdaşlıq kimi amillərlə formalaşır. ABŞ administrasiyasının rəsmi mövqeyi də beynəlxalq hüquq çərçivəsində sabitlik və regional eskalasiyanın qarşısının alınması üzərində qurulub. Hakabinin özü karyera diplomatı deyil və ABŞ-da daha çox yevangelist seçici bazası ilə tanınır. Bu isə onun bəyanatlarının müəyyən daxili auditoriyaya hesablanmış ideoloji çalar daşıya biləcəyini göstərir.
Analitik baxımdan, bir diplomatın və ya ideoloji yönümlü siyasətçinin açıqlamasını dövlətin rəsmi və uzunmüddətli geosiyasi strategiyası kimi qəbul etmək düzgün olmaz. Dövlət siyasəti konkret sənədlər, rəsmi qərarlar, hərbi yerləşdirmələr və beynəlxalq müqavilələrlə ölçülür. Hazırkı mərhələdə İsrailin Yaxın Şərqin böyük hissəsinə dair sistemli və institusional şəkildə elan olunmuş ərazi planı mövcud deyil.
Bununla belə, belə ritorika regionda etimadsızlığı artırır, xüsusilə də Qəzza müharibəsi fonunda humanitar böhran və siyasi gərginlik dərinləşdiyi bir vaxtda. Ərəb ölkələrinin sərt reaksiyası həm daxili ictimai rəyə cavabdır, həm də ərazi bütövlüyü məsələsində prinsipial mövqenin nümayişidir.
Nəticə etibarilə, İsrailin Yaxın Şərqin böyük hissəsinə rəsmi iddia etdiyini və Qəzza müharibəsinin bu planın tərkib hissəsi olduğunu demək üçün hazırda kifayət qədər sübut yoxdur. Mövcud reallıq daha çox təhlükəsizlik yönümlü hərbi-siyasi qarşıdurma, daxili siyasi dinamika və regional güc balansı ilə izah olunur. Lakin ideoloji ritorikanın səsləndirilməsi belə, Yaxın Şərq kimi həssas bir bölgədə siyasi riskləri artırmaq potensialına malikdir və bu səbəbdən beynəlxalq münasibətlərdə sözün çəkisi bəzən faktiki addımlar qədər əhəmiyyətli ola bilir.
Akif NƏSİRLİ
