Kamran Əsədov: “Aşağı bal toplayan tərəflərin “imtahan satıldı” deməsi həm etik, həm də məntiqi baxımdan qəbuledilməzdir”
Dünyada ali təhsilə qəbulda beynəlxalq standartlara uyğun qiymətləndirmə sistemlərinin rolu günbəgün artır. Bu baxımdan, ABŞ-da formalaşmış və dünyanın bir çox ölkəsində tanınan "SAT" (Scholastic Assessment Test) sistemi xüsusilə seçilir.
SAT imtahanı abituriyentlərin məntiqi təfəkkürünü, dil və riyaziyyat biliklərini obyektiv şəkildə ölçmək məqsədi daşıyır və beynəlxalq səviyyədə qəbul olunan ali məktəblərə girişdə mühüm meyarlardan biri hesab olunur. Bu sistem ölkəmizdə də geniş yayılıb.
Ancaq son zamanlar SAT imtahanları ilə bağlı xoş fikirlər səslənmir. Belə ki, aparıcı Aytəkin Mərdanova ABŞ-də yaşayan jurnalist Qənirə Ataşova ilə instaqramda canlı yayıma girərək imtahan suallarının satıldığını iddia edib və oğlunun yüksək bal toplamasına baxmayaraq, universitetə qəbul olmadığını bildirib: “Övladım SAT imtahanlarından 1310 bal toplayıb. Amma ADA universitetinə qəbul ola bilmədi. Çünki suallar bəzi kurslar tərəfindən satıldı. Ballar bu il birdən-birə 1500-1600-ə qalxdı. Bu necə ola bilər?”.
Qeyd edək ki, son zamanlar bu kimi şikayətlərin, narazılıqların sayı artıb. Maraqlıdır, SAT-la bağlı narazılıqların yaranmasına səbəb nədir? Doğrudanmı suallar satılır?
“Azərbaycanda SAT imtahanı ilə bağlı yayılan narazılıqların böyük əksəriyyəti subyektiv təəssüratlara əsaslanır”
Təhsil eksperti Kamran Əsədov “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi ki, son günlərdə SAT imtahanı ətrafında yayılan ittihamlar, xüsusilə sualların satılması və balların qeyri-real şəkildə yüksəldiyi ilə bağlı iddialar təəssüf doğurur. Əslində bu cür fikirlər yalnız şəxsi uğursuzluğa ictimai şəkildə bəraət qazandırılması cəhdidir və yüzlərlə gəncin illərlə verdiyi əziyyəti gözdən salır: “SAT imtahanı beynəlxalq nüfuzu olan, texnoloji baxımdan güclü şəkildə qorunan və şəffaflığı ilə seçilən bir sistemdir. Bu imtahanın etibarsızlığı ilə bağlı yayılan fikirlər ictimaiyyətin bir hissəsinin hələ də beynəlxalq standartlı imtahanlara psixoloji baxımdan hazır olmadığını göstərir. 2023-cü ildən başlayaraq SAT artıq tamamilə rəqəmsal formata keçib. Yeni sistemdə imtahanlar kompüter vasitəsilə aparılır, adaptiv test texnologiyasına əsaslanır və hər iştirakçıya fərqli suallar təqdim olunur. Yəni əvvəlki kağız daşıyıcılarda olan və müxtəlif şəxsi müdaxilələrə açıq imtahan modelindən fərqli olaraq, hazırkı SAT platforması texnoloji baxımdan manipulasiya və sual yayılması risqini minimuma endirib. Hər iştirakçının sual dəsti individual olaraq formalaşır və əvvəlki cavablarına uyğun şəkildə növbəti suallar sistem tərəfindən avtomatik olaraq seçilir. Bu texnologiya ABŞ-da, Avropada və dünyanın 190-dan çox ölkəsində tətbiq olunur və indiyə qədər heç bir ciddi pozuntu ilə bağlı təsdiqlənmiş sübut mövcud deyil. Azərbaycanda isə SAT imtahanı ilə bağlı yayılan narazılıqların böyük əksəriyyəti subyektiv təəssüratlara əsaslanır. Məsələn, 1310 bal toplayan bir abituriyentin ADA Universitetinə qəbul ola bilməməsi “imtahan saxtalaşdırıldı” kimi yozulur. Halbuki, 2024-cü ildə ADA Universitetində bəzi ixtisaslar üzrə qəbul balı 1450-dən yuxarı olub. Bu, SAT üzrə orta bal göstəricilərinə uyğundur. Məsələn, ABŞ-da UCLA, NYU, University of Michigan kimi universitetlərə qəbul üçün orta SAT balı 1380–1500 aralığındadır. Belə olan halda 1310 balın qəbul üçün kifayət etməməsi normaldır. Əgər valideyn və ya abituriyent özünün yüksək nəticə göstərdiyini düşünürsə, bu yalnız subyektiv yanaşmadır. SAT imtahanında nəticəni qiymətləndirən, araşdıran və şikayətləri obyektiv şəkildə cavablandıran beynəlxalq qurum – College Board tərəfindən nəticələrin ləğvi və ya təsdiqi prosesləri həyata keçirilir. SAT imtahanına hazırlaşan şagirdlərin bir çoxu rəsmi mənbələrdən, məsələn, Khan Academy platformasından istifadə edir və yüzlərlə sual həll edirlər. SAT imtahanı çətin deyil, sadəcə olaraq sistemli və səbrli hazırlıq tələb edir. Oxuyan, test strategiyasını bilən və minlərlə sual üzərində praktika edən şagird 1500-dən yuxarı nəticə toplayır. Bu gün Azərbaycanda belə şagirdlərin sayı artıb və bu, sevindirici haldır. Bu nəticəni görən, lakin eyni səviyyədə hazırlaşmamış və aşağı bal toplayan tərəflərin “imtahan satıldı” deməsi isə həm etik, həm də məntiqi baxımdan qəbuledilməzdir.
Dövlət İmtahan Mərkəzi isə bu məsələdə nümunəvi mövqe sərgiləyir. DİM uzun illərdir imtahanların təhlükəsizliyi, nəticələrin obyektivliyi və ictimaiyyətə hesabatlılıq baxımından sistemli fəaliyyət göstərir. Son illərdə MİQ, magistratura, dövlət qulluğu və ali məktəblərə qəbul imtahanlarında sualların məzmunu, qiymətləndirmə meyarları və nəticələrin elan prosesi yüksək peşəkarlıqla həyata keçirilir. DİM-in fəaliyyətində etibarsızlıq, qeyri-şəffaflıq və ya sual satılması ilə bağlı ciddi fakt qeydə alınmayıb. Əksinə, bu qurum imtahan mədəniyyətinin formalaşmasında, ictimai etimadın yaradılmasında əsaslı rol oynayır və vətəndaşlara istinad edilə biləcək nümunəvi model təqdim edir.
Elm və Təhsil Nazirliyi isə bu istiqamətdə kifayət qədər passiv davranır. Nazirlik ictimai narahatlıq doğuran məsələlərə reaksiya vermir, SAT imtahanı haqqında ətraflı maarifləndirici materiallar yaymır, valideynlər və abituriyentlər üçün təlimatlar təqdim etmir. Halbuki, bu gün Azərbaycanda SAT imtahanı vasitəsilə xarici universitetlərə və ADA kimi yerli universitetlərə qəbul olan gənclərin sayı durmadan artır. Belə bir şəraitdə nazirliyin bu imtahan haqqında ictimaiyyəti məlumatlandırmaması, imtahanın strukturu, etibarlılığı və məzmunu barədə heç bir analitik açıqlama verməməsi ciddi boşluq yaradır. Nəticədə vətəndaşlar sosial şəbəkələrdə yayılan və əsası olmayan iddialara inanır, rəsmi informasiya kanalları isə ya mövcud deyil, ya da tam susqundur. Mövcud vəziyyət onu göstərir ki, SAT imtahanı ilə bağlı yayılan şayiələrə qarşı yalnız sosial şəbəkədə emosional cavablarla deyil, dövlət səviyyəsində institusional şəkildə cavab verilməlidir. Təhsil Nazirliyi bu imtahan haqqında ictimai dialoqa açıq olmalı, real faktlara əsaslanan təhlillər təqdim etməli, SAT imtahanı vasitəsilə qəbul prosesi, tələb olunan bal aralığı, qiymətləndirmə meyarları, nəticə etibarlılığı kimi məsələləri izah edən rəsmi mənbələr yaratmalıdır. Əks halda, hər aşağı bal toplayan şəxs “imtahan satıldı” deyə iddia edəcək və bu da təhsildə səylə çalışan minlərlə gəncin motivasiyasını sarsıdacaq”.
Həmsöhbətimiz son olaraq bildirdi ki, SAT imtahanı hazırda dünyada ən təhlükəsiz, ən çevik və şəffaf imtahan modellərindən biridir. Azərbaycanda bu imtahana marağın artması müsbət haldır və ölkə gənclərinin beynəlxalq təhsil imkanlarına çıxışını təmin edir: “Əsas məsələ isə, bu imtahanın nüfuzunu qorumalı, yalan və əsassız məlumatların qarşısını vaxtında almalı və oxuyan gənclərin zəhmətini gözdən salmağa çalışan manipulyasiyalara institusional cavab verməliyik. Təhsil bu cür emosional spekulyasiyalara deyil, səliqəli, faktlara əsaslanan və obyektiv mövqelərə əsaslanmalıdır. DİM-in uğurlu təcrübəsindən örnək götürərək, Elm və Təhsil Nazirliyi də eyni səviyyədə cəmiyyətə hesab verən, maarifləndirən və informasiya paylaşan bir struktur kimi fəaliyyət göstərməlidir. Əks halda, imtahanların keyfiyyəti deyil, şayiələrin təsiri cəmiyyətin təhsil gündəmini formalaşdıracaq”.
Günel CƏLİLOVA
