Xalid Kərimli: "ABŞ Avropa üçün təkcə böyük bazar deyil, həm də ixracın ən vacib istiqamətlərindən biridir"
ABŞ–Avropa Birliyi ticarət sazişi Avropa Parlamentində təsdiqlənib. Ötən il Tramp və Ursula fon der Lyayen sazişi imzalayıblar. Sazişə görə, ABŞ-dan Avropaya gələn mallar üçün rüsum sıfırdır, amma Avropadan Amerikaya gedən mallara 15% rüsum tətbiq olunur. Bu nə dərəcədə ədalətli ticarət qaydasıdır?
Bu sazişə "ədalətli" deyib-deməmək əsasən hansı meyardan baxmağından asılıdır. Klassik iqtisadi baxışla götürəndə, qarşılıqlı ticarətdə rüsumların mümkün qədər simmetrik olması daha ədalətli sayılır. Çünki bu halda hər iki tərəfin şirkətləri oxşar şərtlərlə rəqabət aparır. Bu modeldə isə ABŞ malları Avropa bazarına rüsumsuz daxil olur, amma Avropa malları ABŞ bazarında 15% əlavə xərc daşıyır. Bu, bir qədər balanssız görünür və Avropa şirkətlərini rəqabətdə zəiflədə bilər. Amma real beynəlxalq ticarət həmişə "təmiz simmetriya" üzərində qurulmur. Burada əsas faktorlar iqtisadi güc, bazar ölçüsü və danışıqlarda tərəflərin mövqeyidir. ABŞ daha böyük daxili bazara malikdir və xarici şirkətlər üçün bu bazara çıxış çox vacibdir. Ona görə də Vaşinqton tarifləri təzyiq aləti kimi istifadə edə bilir. Avropa Birliyi isə ixracdan daha çox asılıdır və xüsusilə sənaye sektorları üçün ABŞ bazarı kritik əhəmiyyət daşıyır. Belə vəziyyətdə Avropa tərəfi tez-tez seçim qarşısında qalır: ya daha sərt ticarət müharibəsi riskini qəbul etmək, ya da müəyyən güzəştlərlə sabitlik əldə etmək. Bu saziş də məhz ikinci yanaşmanın nəticəsi kimi görünür. Yəni məqsəd “ən ideal ədalətli sistem” yaratmaq yox, mümkün olan ən az zərərli variantı seçmək olub. Digər tərəfdən, bu cür razılaşmaların müdafiə edilən tərəfi də var. Deyilir ki, əgər saziş olmasaydı, ABŞ daha yüksək rüsumlar tətbiq edə bilərdi və bu, Avropa ixracına daha ağır zərbə vurardı. Mövcud 15% isə müəyyən mənada "məhdudlaşdırılmış risk" kimi qəbul edilir və ən azı qaydaları proqnozlaşdırıla bilən edir. Buna görə nəticə olaraq, bu sazişi tam ədalətli və ya tam ədalətsiz kimi qiymətləndirməkdən çox, onu güc balansı əsasında formalaşmış kompromis kimi görmək daha real yanaşmadır. İqtisadçı-ekspert Xalid Kərimli məsələ ilə bağlı "Bakı-Xəbər" qəzetinə açıqlamasında bildirdi ki, əsas odur ki, tərəflər ortada olan şərtlərlə razılaşsın - Avropa da 15 faiz rüsum ödəməyə və ABŞ mallarını 0 faizlə idxal etməyə razıdır. Ekspert qeyd etdi ki, Avropa İttifaqı hər il ABŞ-ə çox böyük həcmdə mal ixrac edir və bu, dünyada ən iri ticarət axınlarından biridir. Son illərin göstəricilərinə görə, Aİ ABŞ-a ildə təxminən 500 milyard avro civarında mal göndərir. Bəzi illərdə bu rəqəm 500–550 milyard avro aralığında dəyişir; xüsusilə avtomobil, maşın avadanlıqları, kimya məhsulları və dərmanlar əsas payı təşkil edir. Xidmətləri də - bank, İT, konsaltinq və sairəni əlavə etsək, ümumi ticarət dövriyyəsi 800 milyard avroya yaxın və ya daha çox ola bilər. ABŞ da Avropa İttifaqına çox böyük həcmdə mal ixrac edir, lakin bu rəqəm adətən Avropanın ABŞ-ə ixracından bir qədər aşağı olur. Son illərin ümumi göstəricilərinə görə, ABŞ Avropaya ildə təxminən 300–350 milyard avro civarında mal göndərir; bəzi illərdə bu rəqəm 400 milyard avroya yaxınlaşa bilər. ABŞ-dən Avropaya əsasən neft və qaz, təyyarə və aviasiya hissələri, maşınlar, tibbi avadanlıqlar, texnologiya məhsulları və kənd təsərrüfatı malları ixrac olunur. "Yəni ümumi mənzərə belədir: Avropa ABŞ-ə daha çox mal satır, ABŞ isə Avropaya daha az, amma yenə də çox böyük həcmdə ixrac edir. Bu fərq də iki tərəf arasında ticarət balansı müzakirələrinin əsas səbəblərindən biridir" - deyə Xalid Kərimli vurğuladı. Ekspert həmçinin beynəlxalq münasibətlərdəki ədalətsizliyə də toxundu: "Nə BMT-nin idarəçiliyində, nə beynəlxalq hüquq sistemində, nə də dövlətlərarası münasibətlərdə ədalət demək olar ki, yoxdur. Bəlkə dövlətlərin bir qisminin nüvə silahına malik olması, digər bir qismi üçün isə bunun qadağan edilməsi ədalətlidirmi? Müasir dünyada ədalət yoxdur." Bununla belə, o əsas müsbət məqamı xüsusi vurğuladı: "Ticarət müharibələri dayanıb və biznes üçün müəyyənlik yaranıb - sahibkarlar gələcəyi proqnozlaşdıra bilir. Qısa desək, ABŞ Avropa üçün təkcə böyük bazar deyil, həm də ixracın ən vacib istiqamətlərindən biridir."
Dəniz NƏSİRLİ
