Sənədsiz evlərin qeydiyyatı, yəni həmin evlərə mülkiyyət hüququnun tanınması ilə bağlı məsələ hələ də aktuallığını qoruyur. Məsələni yenidən gündəmə gətirən hallardan biri isə iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarovun açıqlamalarıdır. Mikayıl Cabbarov “Dünyada mənzil üçün qeyri-rəsmi yaşayış məntəqələrinin və gecəqonduların dəyişdirilməsi” mövzusunda keçirilən tədbirdə diqqətə çatdırıb ki, qanunsuz tikililər üçün edilən sadə bir amnistiya müəyyən bir zaman kəsiyində bəzi sosial qayğıları həll edə bilsə də, gələcəkdə qeyri-qanuni tikintiləri daha da stimullaşdıra bilər.
Nazir vurğulayıb ki, son illərdə çoxmənzilli yaşayış binalarının istismarına icazə verilməsi prosedurlarının sadələşdirilməsi istiqamətində bir sıra mühüm addımlar atılıb: “Həmçinin əsas şəhərsalma standartlarına cavab verən fərdi evlər və bu tipli qeyri-formal yaşayış məskənləri üçün müəyyən amnistiyalar tətbiq etmişik. Bununla belə, təcrübəmiz göstərdi ki, leqallaşdırma məsələsinə çox ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Çünki qanunsuz tikililər üçün edilən sadə bir amnistiya müəyyən bir zaman kəsiyində bəzi sosial qayğıları həll edə bilsə də, gələcəkdə qeyri-qanuni tikintiləri daha da stimullaşdıra bilər”.
Nazirin sözlərinə görə, bu, gələcəkdə təhlükəli evlərin tikilməsinə, torpağın nizamsız istifadəsinə və əkin sahələrinin, meşələrin, suların, həmçinin mühüm obyektlərin zərər görməsinə səbəb ola bilər. Azərbaycanda artıq uzun illərdir ki, evlərin sənədləşdirilməməsi problemindən bəhs edilir. Bəzi ekspertlərin hesablamalarına görə, təkcə paytaxt Bakıda 500 min civarında sənədsiz ev var. Belə tikililərin əksəriyyəti 1990-cı illərdən sonra şəhərətrafı ərazilərdə və bəzi kənd yaşayış məntəqələrində fərdi şəkildə tikilib. Bu evlərin inşası zamanı əksər hallarda müvafiq icazə sənədləri – tikinti pasportları, torpaq təyinatı və sərhədlərin təsdiqi, memarlıq planlaşdırma sənədləri alınmayıb. Məsələn, Bakı şəhərinin Sabunçu, Suraxanı və Binəqədi rayonlarında, eləcə də Sumqayıt, Xırdalan, Gəncə və Mingəçevir kimi şəhərlərdə bu cür minlərlə ev qeydə alınıb. 2023-cü ilin oktyabrından etibarən belə evlərə su, qaz, işıq və kanalizasiya xətlərinin çəkilməsinə məhdudiyyətlər tətbiq olunub. İnsanlar həmin evlərdə qeydiyyata düşə bilmədikləri üçün tibbi sığorta və digər sosial imtiyazlardan da tam yararlana bilmirlər. Burada onu da xatırladaq ki, hələ 2011-ci ilin martında Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətində keçirilən müşavirədə prezident İlham Əliyev rəsmi icazə olmadan tikilmiş evlərin sənədləşdirilməsi ilə bağlı xüsusi tapşırıq verib. 2019-cu ilin mayında isə BŞİH başçısı Eldar Əzizov bildirmişdi ki, prezident Əliyev onu şəxsən qəbul edərək yerlərdə görüşlər keçirməyi tapşırıb: "10 il, 20 il, 30 il yaşadığı evi rəsmiləşdirə bilməyən sakinlər var. Hazırda məsələ ilə bağlı yaradılmış komissiya çalışır. Prezident İlham Əliyev tərəfindən müvafiq sənəd hazırlanır. Əminəm ki, sənədsiz evlər məsələsi bütün ölkə üzrə birdəfəlik öz həllini tapacaq". Lakin problem hələ də öz həllini tapmamış qalır. Kommunikasiya xətlərinin keçdiyi ərazilərdə və dəmir yollarının xüsusi mühafizə zolaqlarında inşa edilən tikililər barədə tədbirlərin görülməsi məsələsi bunlar fonunda gündəmdən düşmür və tez-tez belə tikililərin sökülməsinin vacibliyi barədə fikirlər səslənir. Azərbaycan Konstitusiyasına əsasən, dövlət hər bir vətəndaşını yaşayış sahəsi ilə təmin etməyə və onun mənzil hüququnu tanımağa borcludur. Lakin mövcud vəziyyət elədir ki, dövlət hər bir vətəndaşını mənzillə təmin edə bilmir. Vətəndaşlar isə məcburiyyət qarşısında qalaraq özlərinin sığınacaq problemini müxtəlif vasitələrlə həll edirlər. Amma belə tikililərin böyük əksəriyyətində torpağın tam fərqli təyinatı olduğuna görə qanunvericiliklə çıxarışın verilməsi düzgün sayılmır. Belə olduğu təqdirdə, burada itirən iki tərəf olur - dövlət büdcəsi və vətəndaş. Çünki vətəndaşa lazım olan mülkiyyət hüququnun tanınmasıdır, çıxarışdır. Dövlət üçün isə həmin çıxarış olduqdan sonra əmlak vergiləri, mənzillərin satışı zamanı hər kvadrata görə ödənilən vergidir. Çıxarışı olmayan həmin əmlaklar bank, ipoteka predmetinə çevrilə bilmir. Amma qanunsuz tikililər - çıxarış verilməyən ərazilərdəki tikintilər fərdi həyət evlərinin alqı-satqısı bu gün də davam edir.
Onu da qeyd edək ki, 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq ili” elan edilməsi plansız tikililər, riskli zonalarda yerləşən və çıxarışı olmayan yaşayış sahələrinin taleyini yenidən gündəmə gətirib. Bundan başqa, dövlət başçısının daşınmaz əmlakın qeydiyyatına dair 16 iyul 2025-ci il tarixli fərmanı ilə həmin əmlakın qeydiyyatına aid hüquqi təminat və qanunvericilik bazası daha da təkmilləşdirilib. Elə həmin vaxt Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətindən ölkə rəhbərinin imzaladığı fərmana əsasən, 100 minə yaxın sənədsiz evin qeydiyyata alınmasının nəzərdə tutulduğu bildirilib. Ən önəmli dəyişikliyin isə, yeni tənzimləmələrə uyğun olaraq, yaşayış və bağ evlərinə dair texniki inventarlaşdırma orqanları tərəfindən 2001-ci il yanvarın 1-dək tərtib olunan texniki pasportlar hüquqmüəyyənedici sənədlərin siyahısına əlavə edilib. Mütəxəssislərin qiymətləndirməsinə görə, yeni hüquqi mexanizmlərin tətbiqi nəticəsində ilkin mərhələdə 100 minə yaxın sənədsiz evə çıxarış verilməsi mümkün ola bilər. Bu isə ölkədə on minlərlə ailənin sosial rifahına bilavasitə təsir edəcək, onların hüquqlarını qorumaqla yanaşı, dövlət və bələdiyyə orqanları ilə münasibətlərini də rəsmiləşdirəcək. Ekspertlərin sözlərinə görə, sənədsiz evlərin leqallaşdırılması prosesi, eyni zamanda, şəhərsalma və infrastruktur inkişafı ilə uyğun şəkildə aparılmalıdır. Vahid elektron informasiya bazasının yaradılması, ərazilərin təyinatı, yol, su, elektrik, kanalizasiya və digər infrastrukturun mövcudluğu kimi amillər nəzərə alınaraq, planlı yanaşma formalaşdırılmalıdır. Bununla belə, qanunsuz tikililər, magistral boru kəmərlərinin, yüksək gərginlikli elektrik şəbəkələrinin, nəqliyyat infrastrukturu obyektlərinin və suların mühafizə zonalarında, neft və qaz yataqlarının işlənməsi üçün təsərrüfat subyektlərinin istifadəsində olan torpaq sahələrində inşa edilmiş evlərin taleyi hələ də açıq qalır. Burada bir sıra məsələlərin həlli vacibdir. Xüsusən də, nisbətən təhlükəli hesab edilən evlərlə bağlı addımların atılması zəruridir. Bu evlərin bir qismi ya neft buruqlarının, ya da yüksək gərginlikli elektrik xətlərinin, nəqliyyat qovşaqlarının yaxınlığında inşa edilib. Belə evlərlə bağlı da problemin həll yolu dalana dirənmiş haldadır.
Ramil QULİYEV
