Mən istərəm tarixə
Bu gündən də iz gala O heykəlin yerində O heykəli yıxanın Tunc heykəli ucala... Bəxtiyar Vahabzadə
Aprel, 1966.
Nəriman Nərimanov rəhbərlikdən uzaqlaşdırıldıqdan sonra 1921-1933-cü ilə qədər, yəni Mir Cəfər Bağırov respublikaya rəhbər təyin olunana qədər demək olar ki, Azərbaycana rus və erməni millətindən olan şəxslər başçılıq etmişlər. Bunlardan da biri Azərbaycan xalqına qarşı cinayətlərə rəhbərlik etmiş Sergey Mironoviç Kirov olmuşdu. O, 24 iyul 1921-20 yanvar 1926-ci il tarixlərində Azərbaycana rəhbərlik etmişdir.
1919-cu ilin fevralında Kirov Həştərxan Vilayət Müvəqqəti İnqilab Komitəsinə sədr, həmin il mayın 7-də XI ordunun Hərbi İnqilab Komitəsinin üzvü, 7 iyulda Qırmızı Ordunun cənub qrupu Hərbi İnqilab Komitəsinin üzvü təyin olunmuşdur. 1919-cu ilin yanvarında Kirov və Q.K.Orconikidze XI ordunun Şimali Qafqaza hücumuna rəhbərlik etmiş və onların rəhbərliyi altında ordu 30 martda Vladiqafqazı, 27 apreldə Bakını işğal etmişdir.
XI ordunun işğalından sonra Bakıda həyata keçirilmiş “soyğun həftəsi”(qrab nedelya) zamanı yerli əhaliyə qarşı törədilmiş dəhşətli cinayətlərə, vəhçiliklərə rəhbərlik edənlərdən bir məhz Kirov olmuşdur. Bir həftə ərzində və ondan sonrakı günlərdə yerli müsəlman əhaliyə qarşı törədilmiş vəhşiliklər haqqında faktlar bilərəkdən ləğv edildiyinə görə onlar haqqında elmi ədəbiyyatda kifayət qədər məlumata rast gəlmək olmur. XI ordunun işğalından sonra bir il ərazində 40 mindən çox azərbaycanlının qətlə yetirilməsində Kirovun da əli vardı.
1921-ci ilin iyul ayında Kirov Azərbaycan KP MK -nın katibi seçilmiş, 1922-ci ilin dekabrında ZSFSR -in təşkilatçılarından biri olmuşdur.1926 - cı ilin fevralında Kirov ÜK(b)P Leninqrad quberinya komitəsinin birinci katibi seçilmişdir. 1934-cü il dekabrın 1-də Leninqradda, Smolnıda Kirov sui-qəsd nəticəsində öldürülmüş və Moskvada Kreml divarlar yanında dəfn olunmuşdur.
Azərbaycana 5 ilə yaxın rəhbər etmiş bu şəxs haqqında bir çox kitab və məqalələr yazılmasına baxmayaraq demək olar ki, onun fəaliyyəti hələ də obyektiv şəkildə geniş tədqiq olunmayıb.
Z.Bünyadovun “Arxiv sənədlərində (Azərbaycan diktatoru S.M.Kirov haqqında)” məqaləsi ( “Elm” qəzeti 16 mart 1991) bu məsələdə istisna təşkil edir. Məqalədə bu şəxsin mənfi cəhətləri göstərilib və onun Azərbaycanda törətdiyi cinayət faktları açıqlanıb. Müəllif bu məqalədə ilk dəfə olaraq S.M.Kirovun Azərbaycanda törətdiyi cinayətləri faktlarla sübut etmişdir.
Kirovun Azərbaycandan kənarda da cinayətkar fəaliyyətini davam etdirməsinə aid son illər nəşr olunmuş kitab və məqalələrdə məlumatlar verilib.
V.C.Braçevin ““Akademik Platonov” işi” adlı məqaləsində qeyd olunur ki, S.M.Kirov Elmlər Akademiyası aparatında yoxlama aparan komissiyaya rəhbəri kimi 20 avqust 1929-cu il tarixdə Stalinə müraciət göndərib. Müraciətdə təhlükəsilik orqanlarını bu işə cəlb etmək üçün icazə verilməsi xahiş olunurdu. Bundan sonra qondarma “Akademik Platonov” işi hazırlanaraq akademiyanın 525 işçisinə qarşı cəza tədbirləri həyata keçirilib. Onlar akademiyadan qovularaq bir hissəsi sürgün edilib, bir hissəsi həbs olunaraq güllələnib. ( “ Voprosı istorii KPSS” jur.,. Moskva ( na rus. əzıke) № 5,1989)
S.V.Volkovun tərtib etdiyi, Moskvada 2004-cü ildə. Rus dilində çap olunmuş “Rusiya xəritəsində yeri olmayan adların qara kitabı” əsərində də S.M.Kirovla bağlı bu cür faktlar öz əksini tapıb.
Xalq Komissarları Soveti 7 avqust 1932-ci ildə S.M.Kirov tərəfindən irəli sürülmüş “Dövlət müəssisələrinin əmlakının qorunması haqqında” qərarı qəbul etdi. Xalq arasında bu qərar “Beş sünbül haqqında qanun” adlanırdı. Bu qanun hətta uşaqlarını yedirmək imkanı olmayan və taxıl biçinindən sonra tarlada qalan sünbül qalıqlarının toplayan çoxuşaqlı analara da şamil edilirdi. Onlar buna görə ağır cəzaya məhkum edilirdilər.
S.M.Kirov1934-cü il yayın axırlarında aclıqdan əziyyət çəkmiş Qazaxstana taxıl tədarükünə rəhbərlik etmək üçün göndərilmişdi. O, bunu kütləvu repressiyalar vasitəsilə həyata keçirmişdi. Onun rəhbərliyi ilə yüz minlərlə məhbus sadə əmək alətləri ilə Ağ dəniz-baltik kanalının çəkilişində 20 ayda 200 km qazıntı işləri yerinə yetirmişlər.
1934-cü ildə sui-qəsd nəticəsində öldürüldükdən sonra Kirovun adının əbədiləşdirilməsi üçün SSRİ miqyasında geniş tədbirlər həyata keçirilib. 1952-ci ildə SSRİ-də 1178 küçə, meydan, döngə, 241 yaşayış məntəqəsi, 3078 kolxoz və sovxoz Kirovun adını daşıyırdı. Bu dövrdə SSRİ-də onun 158 heykəl və memorial lövhəsi qoyulmuşdu.
1934-cü ildə Azərbaycanda Gəncə şəhəri Kirovabad, Ermənistanda Qarakilsə şəhəri Kirovokan, Rusiyanın Vyatka şəhəri Kirov, Xibinoqorsk şəhəri Kirovsk adlandırıldı. Hazırkı Bakı dövlət Universiteti sovet dövründə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universiteti, Bakı şəhərinin hazırkı Binəqədi rayonu Kirov rayonu adlanır, çoxlu sayda kolxoz, sənaye müəssisələri və s. obyektlər onun adını daşıyırdı. Hazırkı Şəhidlər Xiyabanı, Kirov adına dağüstü park adlandırılaraq orada 1939-cu ildə, memar Pinxos Sabsay və Lev İlyin tərəfindən hazırlanmış böyük heykəli qoyulmuşdu.
Azərbaycan SSR-də 1966-cı ildə ssenari müəllifiləri Niyazi Bədəlov, Marlen Bağırov, rejissoru Niyazi Bədəlov, operatoru Vladimir Zbudski, bəstəkarı Fərəc Qarayev, səs operatoru Ələkbər Həsənzadə olan “Kirov Azərbaycanda” sənədli filmi çəkilmişdi.
SSRİ dağıdıqdan sonra əksər keçmiş sovet respublikalarında onun adı ilə bağlı yer adları, heykəllər ləğv edilsə də Rusiya Federasiyasında bunlar hazırda da qalmaqdadır. Məsələn, Rusiya Federasiyasında hazırda 4 min prospekt, küçə, meydan Kirovun adını daşıyır.
1939-cu ildə Bakıda qoyulmuş Kirovun heykəli 1990-cı ildə 20 Yanvar faciəsindən sonra, əhalinin tələbi ilə Azərbaycanın o zamanki kommunist rəhbərliyi heykəlin götürülməsi ilə bağlı qərar verməyə məcbur oldu. Ancaq Moskvanı qəzəbləndirməmək üçün Bayıl yamacında başlanan sürüşmə heykəlin yıxılması üçün ciddi təhlükə yaradığını əsas kimi göstərdilər.
Kirovun heykəlnin sökülməsi zamanın “Səhər” qəzetində tanınmış jurnalist Hidayət Elvüsal “Bayıl sürüşür, sən də sürüş yoldaş Kirov!” başlıqlı məqalə yazır. Məqalə qəzetə “Proşay, Kirov” (Əlvida,Kirov!) adı ilə dərc olunmuşdu. Buna görə qəzet bağlanmaq təhlükəsi ilə üzləşmişdi
Sovet işğalı ilə heç zaman barışmayan Azərbaycan xalq hələ sovet hakimiyyəti illərdə sovet cinayətlərini ört-basdır etmək üçün qoyulan bu cür heykəllərin götürülməsini tələb edirdi. Bu tələb Azərbaycan xalqının görkəmli şairi Bəxtiyar Vahabzadənin 1966-cı ildə yazdığı “Kirovun heykəli” adlı şerdə öz əksini tapmışdı:
0, heykəlmi? Yox ey dost!..
0, ölkenin sahibi.
Bagımızın üstündə
Siyrilib gilinc kimi.
Hədələyir o bizi.
Deyir mənimdir ölkə
- Bu goy, bu yer, bu dəniz!
Başınızı vuraram,
Ayaglarım altından
Başınızı səksəniz!
Ayagım altındadır
Namusunuz, arınız.
Başınızı sürüsün
Daim ayaqlarınız.
-Bu düzdür!
Bəs neyləyək?
Susub oturmaqmı?..
-Yox!
Biz nə gədər yaşayaq başımız üstdə yumruq?..
Öz dogma şəhərində
Sən kimin heykəlini istəyərdin ucala
O heykəlin yerində
-Koroglunun, -Babəkin.
-Yox, dostum, yox, bilmədin!
Bu gündən də iz gala
O heykəli yıxanın
Tunc heykəli ucala...
MƏHƏRRƏM ZÜLFÜQARLI, t.ü.e.d, professor
