Qulamhüseyn Əlibəyli: “NATO bir qurum olaraq ABŞ-ın qlobal liderlik strategiyasının mühüm tərkib hissəsi hesab olunur”
NATO ABŞ olmadan yaşaya, Avropa İttifaqı isə alyansın rolunu yerinə yetirə bilməz. Bunu deyən Norveçin maliyyə naziri və NATO-nun sabiq Baş katibi Yens Stoltenberq NATO-nun hazırkı formasının ABŞ-siz mövcud olmayacağını vurğulayıb.
“Birləşmiş Ştatlarsız NATO təxminən 80 ildir tanıdığımız kimi olmayacaq. Bu, Avropa və ABŞ-ın bütün təhdidlərə qarşı birlikdə mübarizə aparması ilə bağlıdır. Avropa və ABŞ arasında parçalanmanın qarşısını almaq üçün mümkün olan hər vasitədən istifadə etmək vacibdir”, - deyə Yens Stoltenberq bildirib.
Analitiklərin sözlərinə görə, NATO-da yaranmış hazırkı böhranının səbəblərindən biri ABŞ-ın Qrenlandiyanı nəzarətə götürmək istəyi ilə bağlıdır.
Qeyd edək ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp bir müddət öncə Vaşinqtonun NATO siyasətini ciddi şəkildə yenidən nəzərdən keçiriləcəyini açıqlayıb. Dövlət başçısının sözlərinə görə, ABŞ-ın “NATO-ya trilyonlarla dollar xərcləməsinə” baxmayaraq, Şimali Atlantika Alyansı İran məsələsində Vaşinqtona dəstək verməyib.
Maraqlıdır, bütün bu deyilənlərin fonunda NATO parçalana bilərmi? ABŞ NATO-dan çıxacaqmı?
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini baki-xeber.com-la bölüşən sabiq millət vəkili, hüquqşünas Qulamhüseyn Əlibəyli hesab edir ki, 1949-cu ildə yaradılan NATO-nun əsas məqsədi kollektiv müdafiə, transatlantik təhlükəsizliyin təmin edilməsi və Sovet təhlükəsinə qarşı vahid müdafiə mexanizmi formalaşdırılması idi: “Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra NATO yalnız hərbi blok kimi deyil, həm də siyasi təhlükəsizlik platforması kimi fəaliyyətini davam etdirməkdədir. Lakin son bir neçə ildə, xüsusən də ikinci Tramp administrasiyası dövründə beynəlxalq münasibətlər sistemində tez-tez baş verən dəyişikliklər alyans daxilində ciddi fikir ayrılıqları və institusional böhran əlamətləri yaratmışdır. NATO hazırda tarixinin ən mürəkkəb dövrlərindən birini yaşayır. Hazırda Tramp administrasiyası ilə Avropa dövlətləri arasında təhlükəsizlik yükünün bölüşdürülməsi, müdafiə xərcləri, Ukrayna müharibəsi, Çin amili, enerji təhlükəsizliyi və strateji prioritetlər kimi məsələlər NATO daxilində gərginliyi daha da artırmışdır. Bu səbəbdən bəzi ekspertlər NATO-nun gələcəyi, ABŞ-ın alyansdakı rolu və təşkilatın parçalanma ehtimalı barədə ciddi müzakirələr aparırlar. Hesab edirəm ki, NATO-nun saxlanma xərcləri ilə bağlı, İranla əlaqədar məsələlərdə Avropanın ABŞ-ı müdafiə etməməsi ilə əlaqədar narazılıqlar məsələnin daha çox üzdə olan tərəfidir. NATO daxilində böhranın yaranmasının əsas səbəbi ABŞ ilə Avropa arasında transatlantik maraqların, təhlükəsizlik prioritetlərinin fərqlənməsidir. ABŞ məşhur “Monro doktrinası”na görə Amerika kontinentini ənənəvi olaraq özünün strateji maraq dairəsi hesab edir və oraya başqa dövlətləri buraxmaq istəmir. Eyni zamanda qlobal güc kimi Çinlə rəqabət apararaq Yaxın Şərq, Mərkəzi Asiya, Hind və Sakit okeanı regionunda təsir dairəsini daha da genişləndirmək istəyir. Avropa dövlətləri isə əsasən məhz Avropada regional təhlükəsizlik məsələlərinə, konkret olaraq Rusiyadan gözlənilən təhlükə məsələlərinə fokuslanırlar”.
Q.Əlibəylinin fikrincə, Rusiya-Ukrayna müharibəsi də ABŞ-la Avropa arasında uzunmüddətli perspektivdə yeni fikir ayrılıqları yaradıb: “ABŞ və bəzi Avropa ölkələri Ukraynaya böyük həcmdə hərbi yardım göstərsələr də, alyans daxilində yardımın miqyası və müharibənin gələcək strategiyası ilə bağlı fərqli mövqelər mövcuddur. Mahiyyət etibarilə, ABŞ-la Avropa arasında transatlantik maraqların, təhlükəsizlik prioritetlərinin fərqlənməsi, Rusiya-Ukrayna müharibəsinə, ABŞ-İsrail cütlüyünün İrana qarşı müharibəsinə münasibətdəki bu fərqli məqamlar NATO daxilində strateji koordinasiyanı zəiflədir. Alyans daxilində vahid strategiyanın formalaşdırılmasını çətinləşdirir və Avropanı öz təhlükəsizlik arxitekturasına yenidən baxmağa məcbur edir. Bu məsələdə Türkiyə ilə münasibətlər daha cəlbedici olduğu halda, Fransa irəli çıxmağa çalışır. Qeyd etmək lazımdır ki, Türkiyə NATO daxilində ABŞ-dan sonra ikinci mühüm hərbi gücdür. Lakin Türkiyənin Rusiya ilə münasibətləri, Yaxın Şərq regionundakı siyasəti alyans daxilində mübahisələrə səbəb olur. Bəzi Avropa dövlətləri Türkiyənin müstəqil xarici siyasətini NATO-nun ümumi strategiyasına zidd hesab edirlər. Türkiyə də bunun müqabilində terror təhlükəsi və regional maraqlar məsələsində Qərb ölkələrinin Türkiyəyə kifayət qədər dəstək vermədiyini bildirir. Bu münasibətlər fonunda ABŞ-ın NATO-dan çıxması hüquqi baxımdan mümkün olsa da, bu addım son dərəcə mürəkkəb siyasi nəticələr doğura bilər və yaxın perspektivdə baş verməsə daha az ehtimal olunur. Belə ki, bir tərəfdən, ABŞ Konqresi və Amerikanın təhlükəsizlik institutlarının böyük hissəsi NATO-nu Amerikanın qlobal liderliyinin əsas alətlərindən biri hesab edir. NATO vasitəsilə ABŞ Avropada hərbi mövcudluğunu qoruyur, siyasi təsir imkanlarını genişləndirir və qlobal təhlükəsizlik sisteminə nəzarət edir. Yəni NATO bir qurum olaraq ABŞ-ın qlobal liderlik strategiyasının mühüm tərkib hissəsi hesab olunur. Tramp administrasiyası çox vaxt dərin təhlillər etmədən qərarlar qəbul etməyə meylli olsa da, strateji qərarların qəbulunda istəməsə də Konqres və təhlükəsizlik institutlarının mövqeyini nəzərə almağa məcburdur. Digər tərəfdən ABŞ-ın NATO-dan çıxması Avropanın təhlükəsizlik sistemini və ABŞ-ın Avropadakı təsiri dairəsini ciddi şəkildə zəiflədə, Rusiyanın geosiyasi təsir imkanlarını artıra, qlobal güc balansında Çin və Rusiya daha üstün mövqeyə keçə bilər. Həm də nəzərə alınmalıdır ki, NATO onilliklər ərzində formalaşmış geniş hərbi komanda sistemi, kəşfiyyat əməkdaşlığı və ortaq müdafiə mexanizmlərinə malikdir. Bu strukturların birdən-birə dağılması praktik baxımdan çox çətindir. Bundan başqa, müasir beynəlxalq münasibətlərin gərginliyi fonunda NATO-nu tam əvəz edə biləcək effektiv beynəlxalq təhlükəsizlik təşkilatı mövcud deyil. Qeyd etdiyimiz kimi, Avropa ölkələri müəyyən təhlükəsizlik təşəbbüsləri irəli sürsə də, NATO səviyyəsində hərbi potensiala malik deyil. Məhz bu səbəblərdən yaxın perspektivdə ABŞ-ın tam şəkildə NATO-dan çıxması və ya alyansın tam parçalanması nəzəri və hüquqi cəhətdən mümkün görünsə də, faktiki baş vermə ehtimalı çox azdır. Yaxın perspektivdə NATO-nun saxlanma xərclərinin daha balanslı bölüşdürülməsi və yeni qlobal təhlükələrə uyğun ortaq strategiyanın hazırlanması ehtimalı isə daha çoxdur”.
Vidadi ORDAHALLI
