WUF13-ün sonunda Forumun yekun sənədi olaraq qəbul edilmiş "Baku Call to Action" ("Bakının Fəaliyyət Çağırışı") sənədinin bəndlərindən birində qeyd edilir ki, yenidənqurma və bərpa səylərinin prioritetləşdirilməsi, eləcə də məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi məqsədilə əlaqələndirilmiş yanaşmanın tətbiqinə çağırış edildi.
Azərbaycanın təcrübəsi də daxil olmaqla bu yanaşmanın mahiyyəti nədən ibarətdir?
Əlaqələndirilmiş yanaşmanın tətbiqi anlayışı, mahiyyət etibarilə, mürəkkəb humanitar və bərpa proseslərinin tək bir mərkəzdən deyil, çoxsaylı iştirakçıların birgə səyləri əsasında idarə edilməsini nəzərdə tutur. Bu yanaşmada dövlət qurumları, beynəlxalq təşkilatlar, özəl sektor və yerli icmalar arasında rollar aydın şəkildə bölüşdürülür, fəaliyyətlər isə vahid bir strateji çərçivə daxilində uzlaşdırılır. Məqsəd yalnız fiziki infrastrukturun bərpası deyil, həm də insanların öz doğma yurdlarına layiqli, təhlükəsiz və davamlı şəkildə qayıdışının təmin edilməsidir. Bu mənada yenidənqurma yalnız texniki bir məsələ kimi deyil, dərin sosial, iqtisadi və siyasi ölçüləri olan kompleks bir proses kimi qavranılır.
Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirdiyi bərpa prosesi bu yanaşmanın ən əyani nümunələrindən birini təşkil edir. On illərlə davam edən işğal dövründə Qarabağ və ətraf rayonlar ciddi dağıntılara məruz qalmış, infrastruktur demək olar ki, tamamilə məhv edilmiş, yaşayış məntəqələri xarabalığa çevrilmişdi. Belə mürəkkəb bir vəziyyətdə bərpa işlərini yalnız bir qurumun və ya bir sektorun öhdəsinə vermək nə praktik, nə də strateji baxımdan mümkün idi. Məhz bu səbəbdən Azərbaycan dövləti paralel fəaliyyət xətlərini eyni vaxtda işə saldı: infrastrukturun yenidən qurulması, sosial xidmətlərin təşkili, mina təmizləmə əməliyyatları, iqtisadi imkanların yaradılması və məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə geri qayıdışı bir-birindən təcrid olunmuş addımlar kimi deyil, vahid bir sistemin hissələri kimi planlaşdırıldı.
Bu prosesin ən həssas və çətin hissəsini mina təmizləmə fəaliyyəti təşkil edirdi. İşğal illərində minalarla sıx örtülmüş ərazilərdə insanların yerləşdirilməsi ən müasir texnologiyaların və beynəlxalq təcrübənin cəlb edilməsini tələb edirdi. Bu sahədə Azərbaycan həm dövlət imkanlarını, həm də xarici tərəfdaşlarla əməkdaşlığı bir araya gətirdi. Mina təmizlənməsi yenidənqurma ilə sinxron şəkildə aparıldı, yəni bir ərazi təmizləndikcə orada dərhal tikinti işləri başladı, bu isə vaxt itkisini minimuma endirdi.
İnfrastruktur sahəsindəki əlaqələndirilmiş fəaliyyət xüsusilə diqqət çəkicidir. Yollar, körpülər, elektrik xətləri, su təchizatı sistemləri, məktəblər və xəstəxanalar eyni vaxtda, lakin müəyyən prioritetlər çərçivəsində inşa edildi. Bu o deməkdir ki, yalnız bina tikmək yetərli sayılmadı, insanların orada normal həyat sürə biləcəyi tam bir yaşayış ekosistemi formalaşdırılmağa çalışıldı. Bu cür kompleks yanaşma olmadan geri qayıdan sakinlər infrastrukturu olmayan, xidmətləri işləməyən bir mühitlə üzləşərdi ki, bu da davamlı məskunlaşmaya ciddi mane olardı.
Beynəlxalq əməkdaşlıq bu prosesin ayrılmaz bir komponenti oldu. Müxtəlif beynəlxalq qurum və təşkilatlar bərpa prosesinin müxtəlif sahələrində Azərbaycanla tərəfdaşlıq qurdu. Bu əməkdaşlıq yalnız maliyyə dəstəyi ilə məhdudlaşmadı — texniki bilik ötürülməsi, beynəlxalq standartlara uyğunluğun təmin edilməsi və uzunmüddətli inkişaf planlamasında metodoloji yardım da bu əməkdaşlığın tərkib hissəsini təşkil etdi. Dövlət qurumlarının strategiyanı müəyyənləşdirdiyi, beynəlxalq tərəfdaşların texniki dəstək verdiyi, özəl sektorun tikinti və xidmət sahəsini öhdəsinə götürdüyü, yerli icmaların isə prosesin mərkəzinə yerləşdirildiyi bu model əlaqələndirilmiş yanaşmanın klassik çərçivəsinə tam uyğun gəlir.
Məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı məsələsi isə bütün bu prosesin əsas humanitar ölçüsünü təşkil edir. Onilliklər ərzində öz evlərindən uzaqda yaşamağa məcbur olmuş insanların doğma yurda qayıdışı yalnız fiziki bir köçürmə prosesi deyil, eyni zamanda dərin psixoloji, sosial və hüquqi ölçüləri olan bir reentiqrasiya prosesi idi. Bərpa işlərinin bu humanitar hədəflə uzlaşdırılması əlaqələndirilmiş yanaşmanın ən mühüm əməli nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər. İnsanlar geri qayıtdıqları zaman onları qəbul edəcək yaşayış mühitinin hazır olması həm prosesə inamı artırdı, həm də geri dönüşün davamlılığını təmin etdi.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın bu sahədəki təcrübəsi göstərir ki, əlaqələndirilmiş yanaşma sözün əsl mənasında həyata keçirildikdə yenidənqurma prosesi daha sürətli, daha davamlı və insanın ehtiyaclarına daha çox uyğun olur. WUF13-də "Bakının Fəaliyyət Çağırışı" sənədinin bu yanaşmaya xüsusi vurğu etməsi təsadüfi deyil. Bu, Azərbaycanın öz torpaqlarında sınaqdan keçirdiyi bir modelin beynəlxalq siyasət müzakirələrinə töhfəsi kimi əks olunmasıdır.
Akif NƏSİRLİ
