Hörmüz boğazı qlobal enerji təhlükəsizliyi və beynəlxalq geosiyasət baxımından dünyanın ən strateji nöqtələrindən biridir. Buradan hər gün milyonlarla barel neft və təbii qaz ötürülür və boğazın hər hansı pozulması qlobal enerji bazarlarında dərhal qiymət dalğalanmalarına səbəb olur. Bu baxımdan, ABŞ və İran arasında baş verən gərginliklər yalnız regional münaqişə kimi deyil, eyni zamanda qlobal enerji təhlükəsizliyi məsələsi kimi qiymətləndirilir.
Son atəşkəs razılaşması göstərdi ki, münaqişələr diplomatik vasitəçilik və danışıqlar yolu ilə müvəqqəti həll oluna bilər. ABŞ prezidenti Donald Trampın müəyyən etdiyi son tarixin bitməsinə bir saat qalmış tərəflər iki həftəlik atəşkəs barədə razılığa gəldilər. Tehran Hörmüz boğazını müvəqqəti olaraq açmağa razılıq verdi. Bu da neft qiymətlərindəki kəskin dalğalanmanın qarşısını aldı və maliyyə bazarlarında müəyyən sabitlik yaratdı. Hər iki tərəf razılaşmanı öz baxış bucağından “qələbə” kimi təqdim etdi: Tramp bunu “ABŞ üçün tam və qəti qələbə”, İran isə “düşmənin tarixi məğlubiyyəti” kimi qiymətləndirdi. Bu bəyannamələr həm daxili auditoriya, həm də regional siyasi mesaj üçün əhəmiyyətlidir.
Çin bu prosesdə vasitəçi rolunu oynadı. Trampın açıqlamalarına görə, Çin Tehranı danışıqlara cəlb etdi və atəşkəsin əldə olunmasına kömək etdi. Lakin Çin üçün bu diplomatik uğur, Hörmüz boğazı üzərində hərbi və ya suveren nəzarət demək deyil. Boğazın idarəsi və təhlükəsizliyi hələ də İranın əlindədir və beynəlxalq hüquq çərçivəsində digər dövlətlərin birbaşa hərbi mövqeləri məhduddur.
İranın əvvəllər səsləndirdiyi iddia - Hörmüz boğazından keçən neftin yalnız yuanla satılması daha çox siyasi və iqtisadi mesaj kimi qiymətləndirilir. Bu, ABŞ-ın dollar mərkəzli enerji ticarətinə qarşı siqnal və Çinlə iqtisadi əlaqələri gücləndirmək məqsədini daşıyırdı. Amma qlobal neft bazarı hələ də dollar əsaslıdır və belə bir valyuta dəyişimi ciddi razılaşma və beynəlxalq tərəfdaşların iştirakı olmadan həyata keçirilə bilməz. Dolayısı ilə Çin yalnız diplomatik təsir vasitəsi kimi iştirak edə bilər, amma Hörmüz boğazında birbaşa üstünlük və ya neftin yuanla məcburi satışı imkanına malik deyil.
Hörmüz boğazı üzərindəki vəziyyət həm də regional təhlükəsizlik baxımından izlənilməlidir. İran boğazı geosiyasi təsir alətinə çevirməklə ABŞ və digər Qərb dövlətlərinə təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməyə çalışır. ABŞ və müttəfiqləri isə buradakı hər hansı pozuntunun qarşısını almaq üçün hərbi və diplomatik hazırlıqda qalırlar. Çin isə vasitəçilik rolu ilə strateji nüfuzunu artırır və enerji ticarətində iqtisadi maraqlarını qoruyur.
Nəticə etibarilə, Hörmüz boğazı gələcəkdə də beynəlxalq gərginliyin, enerji siyasətinin və diplomatik manevrlərin mərkəzində qalacaq. Atəşkəs razılaşması müvəqqəti sakitlik təmin edə bilər, lakin boğazın idarə edilməsi, ona nəzarət və valyuta məsələsi hələ də beynəlxalq razılaşmalar və tərəflərin güc balansı ilə müəyyənləşir. Çin üçün əsas nəticə diplomatik nüfuzun artması və regional maraqların qorunmasıdır, amma suverenlik və hərbi üstünlük qazanmaq mümkün deyil.
Eyni zamanda, Hörmüz boğazının strateji əhəmiyyəti onu göstərir ki, buradakı hər hansı dəyişiklik yalnız bir ölkənin səyləri ilə müəyyən edilə bilməz. Boğazın təhlükəsizliyi üçün beynəlxalq hüquq, regional razılaşmalar və qlobal enerji bazarlarının maraqları birgə rol oynayır. Çin və digər dövlətlər burada əsasən diplomatik və iqtisadi təsir vasitəsi ilə iştirak edə bilərlər, amma qərarverici güc İranın əlində qalır.
Bu kontekstdə, Hörmüz boğazının gələcəkdəki statusu və qlobal enerji təhlükəsizliyindəki rolu həm regional siyasət, həm də beynəlxalq iqtisadi maraqlar tərəfindən formalaşdırılacaq. Çin üçün əsas imkan, diplomatik vasitəçilik yolu ilə nüfuzunu artırmaq və enerji təhlükəsizliyinə təsir göstərməkdir, lakin suverenlik və hərbi üstünlük əldə etmək hələlik mümkün deyil.
Akif NƏSİRLİ
