Paşinyan özünü “geosiyasi ip üstündə gəzən” kimi aparır ki, hər iki tərəfin qəzəbinə tuş gəlməsin
Məlum olduğu kimi, Vaşinqton görüşlərindən dərhal sonra Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan İran və Rusiya prezidentləri ilə danışdı. Paşinyanın bu addımı sadə insanlarda belə bu cür təsəvvür yaratdı ki, baş nazir bu ölkə rəhbərlərinə Vaşinqton görüşü barədə hesabat verib.
Amma gəlin bu məsələyə peşəkar mövqedən qiymət verək, görək bu addımin məqsədi nədir, o bunu hansı niyyətlə edir?
Paşinyanın ABŞ görüşlərindən dərhal sonra İran və Rusiya prezidentləri ilə əlaqə saxlaması təsadüfi deyil - bunun bir neçə paralel məqsədi var.
Birincisi, Ermənistanın baş naziri regionda balans siyasəti nümayiş etdirmək istəyir. Paşinyan ABŞ-la təmasdan sonra Moskva və Tehrana siqnal verir ki, Ermənistan Qərbə tam meyllənmir, bütün tərəfdaşları ilə əlaqəni saxlayır. Bu, həm daxili, həm də xarici auditoriyaya yönəlmiş “biz çoxvektorlu siyasət aparırıq” mesajıdır.
İkincisi, baş nazir bu addımı ilə təzyiq risqlərini azaltmaq və ya lokallaşdırmaq məqsədi güdur. Ermənistanın Qərbə yaxınlaşması Moskva və Tehranda şübhə və narazılıq yarada bilər. Paşinyan bu zənglərlə həmin narahatlığı yumşaltmağa, Kreml və Tehranın mümkün siyasi-iqtisadi təzyiqlərinin qarşısını almağa çalışır.
Eyni zamanda, Paşinyan Qarabağ sonrası regional vəziyyət və Zəngəzur məsələsini bu liderlərə izah etməyə cəhd göstərir. İran və Rusiya Zəngəzur dəhlizi ideyasına öz baxışlarını açıq şəkildə bildiriblər (İran buna qarşıdır, Rusiya isə nəzarət mexanizmini öz əlində saxlamaq istəyir). Paşinyan Vaşinqtondan sonra onlarla məsləhətləşərək həm öz mövqeyini çatdırır, həm də ABŞ-ın təkliflərinə bu ölkələrin reaksiyasını öyrənir.
Bununla yanaşı, Paşinyan yenə erməni fürsətçilliyindən qalmayaraq, iqtisadi və təhlükəsizlik zəmanəti axtarmaqdadır. Vaşinqton danışıqlarından sonra Ermənistan müəyyən qərarlar verəcəksə, onun iqtisadi dəstəyə və təhlükəsizlik təminatına ehtiyacı olacaq. Rusiya KTMT çərçivəsində, İran isə sərhəd təhlükəsizliyi baxımından hələ də vacib oyunçudur.
Yəni bu addım həm diplomatik balanslaşdırma, həm də təhlükəsizlik şəbəkəsini qoruma strategiyasının bir hissəsidir.
Paşinyanın ABŞ görüşlərindən sonra İran və Rusiya prezidentləri ilə danışığında qaldıra biləcəyi əsas mövzular bunlar ola bilər: birincisi, Paşinyan ABŞ görüşlərinin nəticələrini bu ölkələrin liderlərinə izah edib, Vaşinqtonda əldə olunan razılaşmalar və danışıqların istiqaməti barədə ümumi məlumat verib.
Digər tərəfdən, Paşınyan qarşı tərəfə “bizimlə bağlı gizli oyun yoxdur” mesajını ötürməyə siyasi cəhd göstərib.
Paşinyan yəqin ki, İran tərəfinə Ermənistan ərazisindən keçəcək hər hansı dəhlizin suverenliyə zidd olmayacağını, lakin “İranın narahatlıqlarını nəzərə alacağını” bildirib.
Rusiya tərəfinə isə o, dəhliz məsələsində Moskvanın nəzarət mexanizminin necə ola biləcəyini müzakirə mövzusu kimi ortaya ata bilər.
Ermənistan Rusiya ilə sərhədlərdə KTMT və ya ikitərəfli hərbi əməkdaşlıq çərçivəsində dəstək almaq amacındadır.
İranla isə cənub sərhədində təhlükəsizliyin qorunması üçün koordinasiya mexanizmi yaratmağa cəhd göstərir.
ABŞ görüşlərindən sonra Ermənistanın Qərb investisiyalarının gəlməsi fonunda Rusiya və İranla iqtisadi əlaqələri zəiflətməyəcəyinə dair təminatlar verməyə, onları buna inandırmağa çalışıb. Paşinyan İrana qaz-nəqliyyat layihələri, Rusiyaya isə ticarət güzəştləri barədə təkliflər verib.
Bu telefon danışıqlarında daxili auditoriyaya da mesaj var. Ermənistanda “Paşinyan ABŞ-ın adamıdır” ittihamlarını zəiflətmək üçün o, Moskva və Tehranla dialoq görüntüsü formalaşdırmaq istəyir - “Biz bütün tərəflərlə bərabərhüquqlu danışırıq” imici yaradır.
Əslində bu zənglər həm Vaşinqtonun, həm Moskvanın, həm də Tehranın diqqətini balanslaşdırmaq üçündür. Paşinyan özünü “geosiyasi ip üstündə gəzən” kimi aparır ki, hər iki tərəfin qəzəbinə tuş gəlməsin.
ABŞ-ın Paşinyanın Vaşinqtondan dərhal sonra İran və Rusiya ilə danışığını necə qiymətləndirə biləcəyinə baxaq.
ABŞ-da bu cür addımlar bəzən tərəfdaşın səmimiyyətini yoxlama imkanı kimi qəbul olunur.
Paşinyanın Moskva və Tehrana zəngləri Vaşinqtonda “bizimlə danışdı, amma yenə köhnə tərəfdaşlarına qaçdı” kimi yozula bilər.
ABŞ diplomatları Cənubi Qafqaz liderlərinin çoxvektorlu siyasət aparmaq məcburiyyətində olduğunu anlayırlar. Ona görə, əgər Paşinyan bu zənglərdə ABŞ-ın maraqlarına zidd sözlər deməyibsə, bu normal diplomatik manevr kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin onu da nəzərə almaq gərəkir ki, Vaşinqtondakı bəzi siyasi dairələr belə hərəkətləri “iki stulda oturma” cəhdi kimi qiymətləndirir. Bu, gələcəkdə ABŞ-ın Ermənistana göstərdiyi dəstəyi məhdudlaşdıra bilər, xüsusən də əgər Ermənistan ABŞ-dan alınan güzəştləri Rusiyaya və ya İrana qarşı kozır kimi istifadə etməzsə.
ABŞ-ın əsas marağı Ermənistanın sonda hansı strateji bloka daha çox bağlanacağıdır. Ona görə, Paşinyanın bu zəngləri müvəqqəti taktika kimi görünürsə, Vaşinqton buna çox sərt reaksiya verməyəcək. Amma uzunmüddətli tendensiya olarsa, münasibətlərdə soyuqluq yarana bilər.
Əslində Paşinyanın bu manevri ABŞ üçün həm risq, həm də fürsət yaradır: risq odur ki, Ermənistan yenidən Rusiya orbitinə qayıda bilər; fürsət isə ondadır ki, Paşinyan Rusiya və İranla danışaraq onların təzyiqlərini yumşaldır, beləliklə ABŞ-la əməkdaşlığa daha çox yer qalır.
Akif NƏSİRLİ
