Azərbaycançılıq ideyasının təbliği Azərbaycanın milli kimliyini, dilini, mədəniyyətini və dövlətçilik anlayışını gücləndirmək məqsədini güdür. Bu ideya xalqın öz tarixi və mədəniyyətinə olan bağlılığını artırmağa, dövlətin müstəqilliyini və suverenliyini qorumağa yönəlib.
Yeni dövrdə milli ideya ilə bağlı müzakirələr aparılmalıdır
Prezident İlham Əliyev ötən il yerli televiziya kanallarına müsahibəsində deyib ki, yeni dövrdə milli ideya ilə bağlı siyasətçilər, politoloqlar, elm adamları, ziyalılar müzakirələr aparmalıdır: “Bizim əsas milli ideyamız ərazilərimizi azad etmək idi. Yəni, bütün xalq bu ideya ətrafında, bu amal ətrafında birləşmişdi, biz bunu artıq əldə etmişik. Ona görə gələcək inkişafla bağlı, əlbəttə ki, mənim fikirlərim var və bir çox hallarda onlar həlledici olacaq təbii ki. Ancaq mən istərdim ki, cəmiyyətdə də bu məsələ ilə bağlı diskussiyalar getsin, siyasətçilər, politoloqlar, elm adamları, ziyalılar, yəni, bizim gələcək inkişafımızla bağlı əsas milli ideya və ideyalarımız nə olmalıdır. Bu, bir ictimai müzakirə mövzusu olmalıdır”.
Maraqlıdır, Prezidentin nəzərdə tutduğu yeni dövrün milli ideyası olan azərbaycançılıq necə olmalıdır?
Azərbaycançılıq etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq ölkə vətəndaşı olan hər kəsi əhatə edir
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini “Bakı-Xəbər”lə bölüşən Mədəniyyət Nazirliyi yanında İctimai Şuranın sədr müavini, Beynəlxalq “ALAŞ” Ədəbiyyat Ödülü laureatı Əkbər Qoşalı hesab edir ki, azərbaycançılıq ideyasının yeni dönəmdə təbliği və transformasiyasından danışırıqsa, bunun tarixi mərhələdən çağdaş mərhələyə keçidi incələmək lazımdır: “Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, müstəqil Azərbaycan uzun illər əsas milli ideya kimi torpaqların azadlığı amalını daşıyırdı. Bu ideya yalnız siyasi deyil, həm də emosional, psixoloji və identitet - yəni kimlik, mənlik baxımından birləşdirici qüvvə idi. 2020-ci ildə əldə olunan tarixi Zəfər bu mərhələnin tamamlandığını göstərdi. Təbii olaraq, xalq indi yeni bir milli ideya axtarışındadır. Bu, təkcə siyasətçilərin yox, bütövlükdə ictimaiyyətin – aydınların, alimlərin, yaradıcı insanların, ümumən fikir adamlarının qarşısında duran strateji bir vəzifədir. İkincisi, Azərbaycançılıq - statik ideya yox, dinamik konsept olaraq incələnməyi haqq edir. Azərbaycançılıq ideyası klassik şəkildə Mirzə Fətəli Axundzadə, Əli bəy Hüseynzadə, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və digər maarifçilər, istiqlalçılar tərəfindən ideoloji zəminə oturdulub. Bu ideya milli mənsubiyyətin, ana dilinin, mədəni kimliyin qorunması, İslam kimliyinin tolerantlıqla - dözümlülüklə və Qərb müasirliyi ilə sintezindən ibarət idi. Bu gün isə həmin ideya artıq bir siyasi və mədəni konstrukt kimi yenidən interpretasiya olunma potensialındadır. Yeni dönəmdə azərbaycançılıq təkcə milli birliyə yox, həm də qlobal rəqabətə hazır, dünyəvi, texnoloji və mədəni inkişaf yönümlü bir ideologiya kimi təşəkkül tapmalıdır. Üçüncüsü, “yeni dönəmin azərbaycançılığı nələri əhatə etməlidir?” deyərək özümüzə sual verək. Azərbaycançılıq etnik deyil, sivil milli kimlikdir. Yəni bu ideya etnik mənsubiyyətdən asılı olmayaraq, Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olan hər kəsi əhatə edir. Bu, dövlət-vətəndaş münasibətlərini gücləndirən önəmli elementdir. “Azərbaycanda azərbaycanlı olmaq” – bu, siyasi və hüquqi anlamda bütöv vətəndaş kimliyidir. Mövzunu multikultural və sekulyar dəyərlər baxımından da dəyərləndirə bilərik. Azərbaycançılığın mahiyyətində dinə sayğı olsa da, onun əsasında sekulyar idarəetmə dayanır. Yeni dönəm azərbaycançılığı dini dözümlülüyü, etnik rəngarəngliyi bir zənginlik kimi təqdim etməlidir. Olsun ki, ümumən Qafqazda sabitlik məhz bu modelin güclənməsi ilə mümkündür”.
Yeni dönəmin azərbaycançılığı yalnız tarixə deyil, həm də gələcəyə baxmalıdır
Daha sonra Ə.Qoşalı bunları qeyd etdi: “Dil və mədəniyyətin təməl rolu baxımından nə deyə bilərik? Milli kimliyin əsas dayağı ana dilidir, əlbəttə. Əlbəttə, azərbaycançılıq ideyası dilin yalnız ünsiyyət vasitəsi kimi deyil, həm də mədəniyyətin daşıyıcısı kimi qorunmasını və inkişaf etdirilməsini şərtləndirir. Yeni dönəmdə texnologiya, kino, ədəbiyyat, musiqi vasitəsilə bu ideya yeni nəsillərə estetik formada ötürülməlidir. Bəs, elm, texnologiya və yaradıcı düşüncə ilə diffuziya baxımından necə bir xarakterizə apara billik? Yeni dönəmin azərbaycançılığı yalnız tarixə deyil, həm də gələcəyə baxmalıdır. “Startap”lar, süni intellekt, yaşıl texnologiyalar, beynəlxalq elm mərkəzləri ilə inteqrasiya bu ideyanın çağdaş görünümünü formalaşdırmalıdır. Örnəyi, azərbaycançılığın yeni simvollarından biri “yaradıcı vətəndaş” obrazı ola bilər – həm milli, həm də çağdaş kimlik daşıyıcısı… Məncə, yaponların inkişafında da məhz bu amil özünü doğruldub. Nəhayət, təhlükələr və çağırışlara da vurğu edək. Yeni dönəmdə azərbaycançılıq ideyasının qarşısında duran əsas risklər hansılardır? Məncə, ideyanın etnik və ya dini dar interpretasiyası - bu, birləşdirici yox, parçalayıcı funksiyaya çevrilə bilər; Formallıq və simvolik dillə məhdudlaşma – ideya konkret siyasətlər, proqramlar və gündəlik dolu-dolu çalışmalarla dəstəklənməzsə, toplumda gerçək təsiri zəifləyər; Qloballaşma və identitet - kimlik, özünəxaslıq böhranı – qloballaşan dünyada milli identitetin qloballaşma ilə sintez yolu tapmaması, özəlliklə gənclər arasında özgələşməyə səbəb ola bilər. Əlbəttə, risk, problem varsa, illa önləmə və çıxış yolları da vardır. Ona görə: Təhsil sistemində azərbaycançılığın çağdaş tədrisi – ideologiyanın şüar kimi deyil, tənqidi və analitik şəkildə tədrisi; Milli mədəniyyətin rəqəmsal transformasiyası – musiqidən ədəbiyyata, sənətdən folklora qədər milli sərvətlərin yeni texnologiyalarla qlobal platformalarda təqdimatı; Azərbaycançılığın regional güc kimliyi ilə bağdaşlaşdırılması – yəni Güney Qafqazda lider dövlət obrazının milli kimliklə sintezi… Bax, bunlar önərilər kimi dəyərləndirilə bilər. Beləliklə, nəticə olaraq, azərbaycançılıq yeni dönəmdə həm içəridə birliyimizin rəmzi, həm də xaricindəki siyasətimizdə yumşaq güc vasitəmiz olmalıdır. Bu ideya yalnız keçmişin yaddaşı yox, həm də bu günün işi, gələcəyin planıdır. Onun uğuru – vətəndaşın bu ideyada öz yerini görməsi ilə mümkündür. Fikirlərimizi tamamlarkən, Azərbaycanın dövlət başçısı, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin 2023-cü il fevralın 14-də Milli Məclisdə Prezident Andı içərkən söylədiyi nitqini də unutmuruq. O nitqin dillər əzbəri olan cümlələrini xatırlayaq: “Biz beynəlxalq təşkilatlarla bağlı bundan sonra da öz addımlarımızı atacağıq, ilk növbədə, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində səylərimizi davam etdirəcəyik. Bu, bizim üçün prioritetdir”.
Vidadi ORDAHALLI Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
