Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan geniş məqalə hazırlayıb və məqalədə 44 günlük müharibənin niyə baş verdiyi, bunun qarşısını almaq olardımı sualına cavab verməyə çalışıb. Məqalə əslində Nikol Paşinyanın onu Ermənistanı təslimçi duruma salmaqda günahlandıran çoxsaylı tənqidçilərinə növbəti cavabı olub. Ermənistanın baş naziri məqaləsində danışıqlar prosesinin tarixinə ekskursiya edir və 44 günlük müharibənin Ermənistan üçün qaçılmaz olduğunu bildirir:
“Cəmiyyətin əsas hissəsi yəqin ki, aşağıdakı sualı verir: 44 günlük müharibə niyə baş verdi və niyə ondan qaçmaq mümkün deyildi? Bu sualın birbaşa cavabı belə tərtib edilə bilər: Dağlıq Qarabağ məsələsində bu hadisənin baş vermə anı yetişdi. Bu bəyanat nəyə əsaslanır? Son on ildə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə dair danışıqlarda bir neçə əsas mərhələ olmuşdu. Birincisi Kazan prosesi idi, bunun əsas mahiyyəti 5+2 düsturuna görə ərazilərin Azərbaycana verilməsi, Qarabağın müvəqqəti status alması və qaçqınların geri qayıtmasından sonra referendum yolu ilə son statusun alınacağı idi. Lakin gözlənilməz bir şey baş verdi: 24 iyun 2011-ci il tarixdə İlham Əliyev 17 noyabr 2016-cı il tarixində "Rossiya" telekanalına müsahibəsində Ermənistanın 7 bölgəni Azərbaycana verməyə hazır olduğunu bildirən Serj Sarkisyana sərsəmlik qazandıran Kazan sənədini imzalamaqdan imtina etdi. Daha çox? 2011-ci ildə Ermənistan 7 bölgəni köçürməyə hazır idi, amma Azərbaycan daha çox istəyirdi? Daha nə ola bilər? İlham Əliyev Kazan sənədini imzalamadan bu sualı cavablandırdı: hər şeydən əvvəl Qarabağın statusu, yəni Qarabağın Azərbaycandan kənarda istənilən statusunun istisna edilməsi. Yəni bu hələ 2011-ci ildə idi”.
Göründüyü kimi, Paşinyan Dağlıq Qarabağla bağlı aparılan bütün danışıqlar prosesi boyu İlham Əliyevin çox prinsipial mövqe sərgilədiyini açıq etiraf etmiş olur. Xüsusilə də Dağlıq Qarabağın statusu ilə bağlı məsələdə İlham Əliyevin sərgilədiyi qətiyyətli mövqe ilə bağlı hansı nəticələrə gəlmək olar?
“Dövlət başçısı olaraq, o nəinki 2011-ci ildə, hakimiyyətdə olduğu bütün müddət ərzində...”
Azərbaycan Sosialist Partiyasının sədri Elşən Həsənov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, qeyd edilən məqalə ilə tanışdır: “Paşinyanın söylədiklərinin hansı dərəcədə həqiqətə uyğun olması barədə fikir yürütmək, məsələnin bütün detallarını, aparılan danışıqlarda məhz nələrin ön plana çəkildiyini bilmədən ətraflı fikir söyləmək bir az çətinlik törədir: “Amma reallıqlara söykənərək münaqişənin mahiyyətini, bununla bağlı bütün müddət ərzində aparılan danışıqların cizgilərini aydın şəkildə görmək üçün heç də mütəxəssis olmaq lazım deyil. Münaqişənin başlanma səbəbi Ermənistanın Azərbaycana olan ərazi iddialarıdır. Bundan ötrü Azərbaycanın əzəli və tarixi torpaqları olan, Qarabağın dağlıq ərazilərində kompakt şəkildə məskunlaşmış erməni millətinə mənsub olan şəxslərin separatçı çıxışlarına start verilib. Bundan sonra münaqişə alovlanıb və nəticədə Azərbaycan Dağlıq Qarabağ ərazilərindən kənarda yerləşən daha yeddi rayonunu itirdi. Münaqişəyə yalnız tərəflər arasında atəşkəs elan edilməsi ilə bağlı olaraq bağlanmış saziş vasitəsilə müvəqqəti də olsa son qoyuldu. Burada əsas məqsəd tərəflər arasında danışıqların aparılması olub.
Bütün dövr ərzində ötüb-keçənləri sadalamaq vaxt aparardı. Azərbaycan tərəfinin danışıqlar zamanı şərt olaraq əsas ortaya qoyduğu bir məsələ olub – münaqişənin həlli yalnız Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həllini tapa bilər və Qarabağın dağlıq hissəsinin müstəqil dövlət olaraq tanınması danışıqların predmeti ola bilməz.
İstər Kazan danışıqlarında, istərsə də ondan əvvəl və sonra aparılmış danışıqlarda Qarabağa müstəqillik verilməsi məsələsi gündəlikdə olmayıb. O başqa məsələdir ki, əvvəl yeddi rayonun qaytarılması, sonra status məsələsinə baxılması və yaxud daha başqa variantlar hər zaman müzakirə mövzusu olub və burada Paşinyan yeni bir söz deyib nəsə icad eləmir. Görünən budur ki, əslində Ermənistanın işğala məruz qoyduğu yeddi rayonun özünün belə qaytarılması şübhə altında olan məsələdir. Bunu, ən azından, orada qurulmuş istehkam sisteminə nəzər saldıqda aydın şəkildə görmək olar”.
Ekspertin sözlərinə görə, İlham Əliyevin prinsipiallıq məsələsinə gəldikdə isə, dövlət başçısı olaraq, o nəinki 2011-ci ildə, hakimiyyətdə olduğu bütün müddət ərzində Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olduğunu dəfələrlə söyləyib.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
