Milli şüur uzun tarixi inkişaf prosesinin məhsuludur. Belə ki, milli şüurun inkişafında bütün ictimai-siyasi hadisələr, sosial sarsıntılar öz izini qoyur. Milli mənliyin milli şüurun bir komponenti olduğunu nəzərə alsaq, məlum olur ki, milli mənliyin əsasını insanın mənsub olduğu millət və ya xalqın onu əhatə edən sosial həyatın bütün sahələrinə bəslədiyi subyektiv əqidəsi təşkil edir.
Milli mənliyə vətəni sevmək, doğma yurda məhəbbət bəsləmək, təbii sərvətləri qorumaq və s. bağlı sosial keyfiyyətlər daxildir. Milli mənliyə gedən yol isə milli özünüdərkdən keçir. Sadalanan keyfiyyətləri insan dünyagörüşünün formalaşdığı vaxtda əldə edir, bu da vətəndaşın gənclik dövrünə təsadüf edir. Danılmaz faktdır ki, insan ilk tərbiyəsini ailədə alır. Bu tərbiyəyə yalnız etika, estetikanı aid etmək olmaz. Bəzən ailəni dövlətin kiçik modeli də adlandırırlar. Aparılan doğru bənzətməni əsas götürsək, onda dövlətin vətəndaşı ailədə həm də dövlətin tələb etdiyi tələblərə uyğun tərbiyə almalıdır. Belə tərbiyə məsələsində hər bir valideynin üzərinə böyük yük və məsuliyyət düşür. Sözsüz ki, söhbət hüquqi məsuliyyətdən deyil, mənəvi məsuliyyətdən gedir. Hesab edirik ki, gənclərin ən mühüm tərbiyəsi sırasında onların vətənpərvər ruhda tərbiyə olunması əsas olmalıdır. Bizim həm də müharibə şəraitində olmağımız, torpaqlarımızın bir hissəsinin qəsb edilməsi isə gənclərin məhz vətənpərvər ruhda böyüməsinin əhəmiyyətini bir qədər də vacib edir. Hazırkı dövrün sürətli informasiya, yeni kommunikasiyalar əsri olduğunu nəzərə alsaq, onda gənclərin zərərli ideologiyalarla zəhərlənməsinin qarşısı düşünülmüş metodlarla alınmalıdır. Təbii ki, söhbət zorakı metodlardan getmir. Gənclərin maraq göstərdiyi texnologiyaların tərkibində dövlətin gənclərlə bağlı siyasətinə cavab verən alternativ təbliğat sistemi qurulmalıdır. Ölkəmizin coğrafi mövqeyi, əhali tərkibinin islama bağlılığı da gənclərlə bağlı digər təhlükənin meydana çıxmasını real edir. Çox təəssüflər olsun ki, din faktorundan istifadə edən bəzi dövlətlər ölkəmizdə islamın radikal formasının yayılması ilə məşğul olur və onların tilovuna düşənlərin əksəriyyəti gənc nəslin nümayəndələridir. Əsasən də bu zərərli ideologiyaların arxasında Azərbaycanla münasibətləri yaxşı olmayan dövlətlərin milli maraqlarının durduğunun şahidi oluruq. Bu sayaq zərərli tendensiyalardan gənclərin qorunmasında və onların vətənpərvər hisslərlə böyüdülməsində həm dövlət uyğun siyasət aparmalıdır, həm də ailə tərbiyəsinin lazımi şəkildə olması zəruridir. Verilən rəsmi statistik məlumatlara görə, Azərbaycan əhalisinin əhəmiyyətli hissəsini 14-29 yaşında olan gənclər təşkil edir. Ölkə əhalisinin mühüm bir hissəsini əhatə edən bu sosial təbəqənin ailədə vətənpərvərlik tərbiyəsi hansı səviyyədə aparılır və bu tərbiyə necə olmalıdır? Bu sualla bağlı fikirlərini qəzetimizlə bölüşən sosioloq Eliyar Əlisoylunun fikrincə, bu bizim qarşımızda duran çox mühüm bir məsələdir: "Milli dövlətin qarşısında duran ən başlıca işlərdən biri əhaliyə düzgün, sağlam vətəndaşlıq və vətənpərvərlik hisslərini aşılamaqdır. Təəssüf ki, bu sahədə işlərimiz o qədər də qaydasında deyil. İstər ailədə olsun, istərsə də cəmiyyətdə bu istiqamətdə sistemli iş aparılmır və bu çox təəssüf doğurur. Ailədə uşaqların vətənpərvərlik tərbiyəsilə məşğul olmağa valideynin özü hazır olmalıdır. Valideynin özündə bu hisslər yoxdursa, övladlarını necə vətənpərvər tərbiyə edə bilər? Əsasən 24-45 arası yaş dövrünü əhatə edən valideynlərimizdə vətənpərvərlik hisslərilə bağlı aydın təsəvvür yoxdur. Bunun başlıca səbəbi onunla bağlıdır ki, əvvəllər biz sovet dönəmində yaşamışıq. Həmin dövlətdə sovet ideologiyası tərkibində kommunist tərbiyəsi var idi. İnsanlar pionerdə, komsomolda formalaşdırılıb cəmiyyətə hazır edilirdi. Bu sistem də gələcəkdə valideynlər tərəfindən öz övladlarına aşılanırdı. Eyni zamanda məktəblə ev arasında vətənpərvərlik hisslərinin aşılanması sahəsində bir bağlılıq olub. Pis-yaxşı, sovet dövründə bu sahədə sistemli iş aparılırdı. Biz müstəqillik qazandıqdan sonra sovet ideologiyasından tamamilə əl çəkdik, bu belə də olmalı idi. Ancaq gənclərə vətənpərvərlik hisslərini aşılamaq üçün yeni bir sistemin qurulması lazım idi. Təəssüflər olsun ki, bu gün milli ideya haqqında danışanda çoxları bunun nə olduğunu dərk etmir, hətta bu, mübahisəyə də səbəb olur. Biri deyir bizim milli ideologiyamız var, başqası deyir yoxdur. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin ideologiyası bizim üçün bir baza ola bilər, ancaq vətənpərvərlik hisslərinin aşılanması ilə bağlı ortada konkret bir proqram olmalıdır. Təəssüflər olsun ki, bu sahədə işlər o qədər də ürəkaçan deyil. Soruşsanız ki, bizim milli ideologiyamız nədir, müxtəlif cavablar alarsınız. Fakt budur ki, əhalinin böyük əksəriyyətinin belə bir ideologiyadan xəbəri yoxdur. Bu səbəbdən də valideynlər uşaqlarını hansı ruhda tərbiyə etməkdə çıxılmaz vəziyyətə düşüb. Deməli, bu halda, ailədə vətənpərvərlik tərbiyəsi arzuolunan səviyyədə ola bilməz. Bunun üçün əhaliyə hər kəsin fəxrlə deyə biləcəyi milli ideyamız təbliğ olunmalıdır. Onlar da öz uşaqlarını buna uyğun tərbiyə etməlidir. Başqa səbəb isə ailələrin özünün gərgin vəziyyətdə olmasıdır. Bura, iqtisadi faktorlarla yanaşı, mədəniyyət sistemimizdə yad ideologiyaların təsirindən bəzi aşınmaların baş verməsini aid etmək olar. Uşaqlarımız valideynin təsirindən daha çox serial filmlərin, internetin təsiri altındadır. Vəziyyət get-gedə mürəkkəbləşdiyindən, ailədə gərginlik də artır. Ailənin özü vətəndaşı hazırlayan bir məktəbdir. Bu gün ailədə gərginlik hökm sürürsə, biz vətəndaşı lazımi səviyyədə hazırlaya bilmərik. Bu səbəbdən də ölkədə mənəvi problemlərin həllinə xüsusi önəm verilməlidir. Bizim bütün dini kitablarımızda, müdrik insanların kəlamlarında bildirilir ki, maddiyyat mənəviyyata xidmət etməlidir. Belə olanda insan daha keyfiyyətli, vətənpərvər yetişir. Ancaq bütün dünyada gedən proseslər, təəssüf, elə şəkildədir ki, mənəviyyat maddiyyata xidmət edir. Belə zərərli tendensiyalara qarşı qabaqlayıcı, mənəvi immunitet yaradan işlər görülməlidir".
Ailədə vətənpərvərlik ruhunu qaldırmağın çıxış yolunu yeni valideyn klublarının açılmasında, valideynlərin özləri ilə treninqlərin aparılmasında, televiziyada şit verilişlərin yerinə vətənpərvərliyi təbliğ edən verilişlərin açılmasında görən E.Əlisoylunun fikrincə, bu bir sistem halına salındıqdan sonra müsbət nəticələri görmək olar: "Belə şeyləri onlara irad tutanda bildirirlər ki, belə verilişlərə baxan daha çoxdur, ciddi verilişlərə isə baxan yoxdur. Mən isə bunun səbəbini başqa faktorda görürəm. Televiziya verilişlərini hazırlayanların intellekti çatıb yaxşı, ciddi verilişlər hazırlasalar, onların auditoriyası da geniş olar. Vətənpərvərliyin artırılmasının ən gözəl yolu təbliğatdır. Bu hissləri yüksəltməklə bağlı bizim konkret proqramımız olmalıdır. Bir vaxtlar biz belə fəaliyyət proqramını ortaya qoymuşduq. Düzdür, o proqram bəzi ixtisarlarla qəbul edildi. Hazırda elmi əsaslara söykənən, düşünülmüş şəkildə hazırlanan fəaliyyət proqramına böyük ehtiyac var. Əhalini boş buraxmaqla heç bir nəticə əldə etmək olmaz. Bir neçə qəzet də buna nail ola bilməz ki, valideynlər övladlarını vətənpərvər böyütsün. Yaşlı nəslin gözəl yadındadır ki, sovet dövründə bu sahədə necə sistemli iş aparılırdı. Biz həmin mexanizmdən istifadə edib öz milli ideyamızı təbliğ etməliyik. Bunu edə bilsək, gənclər ailələrdə vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunacaq. Bu məsələdə məsuliyyət tək dövlətin üzərinə düşmür. İctimai təşkilatlar, ziyalılar belə təbliğatın aparılmasında kənarda qalmamalıdır. Bəziləri elə düşünür ki, ziyalı yalnız tənqidi fikir söyləməlidir. Yox, ziyalı ölkə üçün mühüm olan fəaliyyət proqramlarının hazırlanmasında, ağıllı təkliflərin verilməsində iştirak etməlidir. Düzdür, dövlətin dəstəyi olmasa, bu sahədə heç nə etmək mümkün deyil".
Ekspert daha sonra bildirdi ki, idarəetmənin bir neçə metodu var: inzibati metodlarla idarəetmə, xüsusi proqramlarla idarəetmə, bir də idarə olunan obyektin öz imkanları, potensialından istifadə edərək idarəetmə: "Əlbəttə, müasir dövrdə belə məsələləri inzibati metodlarla tənzimləmək olmaz. Belə məsələlər bu sahənin mütəxəssisləri tərəfindən həyata keçirilməlidir. Yoxsa mən bu gün hansısa bir vəzifədə işləyirəmsə, bu proqramı mütləq mən hazırlamalıyam, belə olmaz. Bu həmin vəzifəli şəxsin 20 mərtəbəli binanın layihəsini hazırlamaq istəməsinə bənzəyir. Hesab edirəm ki, 20 mərtəbəli evin layihəsini hazırlamaq bizim nəzərdə tutduğumuz fəaliyyət proqramını hazırlamaqdan daha asandır. Belə proqramlar həssas metodlar tələb edir və müasir sosial psixologiya, idarəetmə elminin tələblərini nəzərə almaqla həyata keçirilməlidir. Bütün inkişaf etmiş dövlətlərdə belə metoddan istifadə olunur. Biz yeni heç nə təklif etmirik, artıq sınaqdan uğurla keçmiş bir modelin tətbiqindən söhbət gedir. Hesab edirəm ki, ölkənin əlində olan ən güclü silah onun əhalisidir. Əhalinin mənəviyyatından, milli ruhundan güclü silah ola bilməz. Bu silahı elə hazırlamaq lazımdır ki, dövlətin qüdrətinə xidmət etsin".
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi müsabiqəyə təqdim etmək üçündür.
