İllərdən bəri neçənci dəfədir Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Şuşa və Laçının siyasi xəyanət qurbanları olduğunu qəti inamla bəyan etsə də, onun son dərəcə ciddi bəyanatına siyasətdə də yer tutmuş elmi personalardan heç bir dəstək reaksiyası gəlmir. Hər kəs bilir ki, müasir siyasətdə elmi araşdırmalarla əlavə sübutları və arqumentləri tapılmış siyasi tezis və mülahizələrin həqiqət gücü daha da artır. Məntiqi olaraq belə çıxır ki, elmi sübutları olmayan siyasi mülahizələrin həqiqiliyinə şübhə və inamsızlıqlar həmişə "başının üstündə" olur.
Prezidentin sözügedən siyasi tarix mülahizəsinə YAP-ın və ona "genetik müttəfiq" partiyaların reaksiyaları məlumdur. YAP-a "genetik müttəfiq" partiyalar deyəndə 91-92-ci illərdən fərdi planda Heydər Əliyevi müdafiə edən, lakin müxtəlif subyektiv səbəblərdən YAP-a qoşulmayan fəal şəxslərin sonralar ayrıca yaratdıqları partiyalar nəzərdə tutulur. Adlar çəkməklə mövzunu hələlik şaxələndirmək istəmirəm. YAP özü və onun bu kateqoriyadan olan müttəfiqlərinin Şuşa və Laçının xəyanətlə işğalını öz siyasi platformalarının əsas müddəalarından biri kimi qəbul etdiklərinə söz yoxdur. Bu mənada, onların Şuşa və Laçın məsələsində Prezidentin yanında fəal mövqe tutduqlarını da inkar etmək olmaz.
Bəs Laçın və Şuşanın işğalı vaxtlarında -1992-ci ilin iqtidarda və müxalifətdə olan hegemon siyasi qüvvələrindən törəmiş siyasi partiyaların reaksiyaları nədir? Onların bir çoxu bu gün YAP-ın, "genetik" olmasa da, "siyasi situativ müttəfiqləri sayılır, bəzən konstruktiv adlandırılan bu partiyalar özlərinin radikal qüvvələrdən fərqli siyasətləri sayəsində ölkənin siyasi proseslərində, seçkilərdə iştirak edir, mötəbər mövqe və məqamlar qazanır, özlərini ölkənin siyasi palitrasını tamamlayan “çox vacıb elementlər" hesab edir, hətta yeri gələndə müstəqil siyasi iddialar da səsləndirərək prezidentliyə namizədlər də çıxarırlar. Əsasən Azərbaycan Xalq Cəbhəsindən birbaşa, ya ondan "ikinci və üçüncü qarın doğuluşu" ilə törəmiş bu partiyalar da Şuşa və Laçın məsələsində YAP-a müttəfiqlik etmədilər. Əslində İlham Əliyevin mövqeyinə dəstək vermədilər. Bu kateqoriya partiyalar da növbəti siyasi təhlillərimizin ayrıca mövzuları olduqları üçün konkret adlar çəkərək bu yazını şaxələndirmək istəmədim.
Əsas mövzuya qayıdaq - Şuşa və Laçının xəyanət qurbanı olduqları barədə Prezidentin siyasi mühakiməsinə elmi-tarixi sübutların işlənməsi sahəsindəki boşluqlara... Tarixçı professor-akademiklərin Prezident Əliyevin Şuşa-Laçın barədə ittihamlarına münasibətdə "yoxa çıxmalarının " səbəbləri daha maraqlıdır. Maraq dairəsini bir az da genişləndirmək üçün əlavə edək ki, bu adamların çoxu ən isti mövqeləri, titul və fəxri adları, vəzifə və hətta mandatları məhz Prezident İlham Əliyevin yaratdığı imkanlar şəraitində əldə ediblər. Bəs niyə susdular? Bəlkə 92-ci ildə Şuşa və Laçının xəyanət üzündən asanlıqla işğal olunduğunu dönə-dönə deyən Prezidentdən fərqli düşünürlər? Hətta fərqli düşüncələrə belə yer verildiyi indiki şəraitdə onların öz mövqelərini açıq deməmələri də qəbahət olmaqla suallar doğurur.
Ən kəskin sual odur ki, 92-ci ildə Şuşanın işğalı ərəfəsində ölkənin hakimiyyət uğrunda misilsiz siyasi intriqa və ziddiyyətlərin girdabına düşdüyü birmənalı bəlli olsa da, hələ də bəziləri Şuşanın süqutunun siyasi intriqalarla bağlı ola biləcəyinə ehtimal vermirlər. Ancaq siyasi intriqalarla Şuşanın süqutu arasında elə bir aydın əlaqə görünür ki, onun təsdiqi üçün tarixçilərin dəlilli-sübutlu araşdırmalarına çox böyük ehtiyac var idi. Nədən çəkindilər?
İnstitut direktorundan tutmuş mandat sahiblərinə qədər elmi titulları və dövlət təltiflərinin siyahısı göz qamaşdıran bu məşhur şəxslərin birindən heç olmasa bir ədəd elmi araşdırma jurnal məqaləsi, kitabça görmədik. Hələ dissertasiya mövzularını demirəm. Halbuki, tarix üzrə fəlsəfə və elmlər doktorlarının əlindən tərpəşmək olmur. Ən müasir və yaxın siyasi tariximizin Şuşanın iflası və azad edilməsindən önəmli mövzusu nə ola bilər ki... Şuşa və Laçının hakimiyyət uğrunda daxili siyasi mübarizələr nəticəsində müdafiəsiz qalaraq asanlıqla süqut etməsinə heç diqqət ayırmayan titullu alimlərimizi hələ "suyun şırıltısına qulaq asmağa" məcbur edən nədir? Ən yaxın tariximizin mühüm bir faktı üzərindən laqeydliklə keçmək və ya susmaq elə onun saxtalaşdırılmasına bərabərdir.
Şuşanın süqutunu o zamankı hakimiyyət intriqalarına bağlamaqda tərəddüd edənlərin tarix yaddaşlarını təzələməyə çalışaq. 1992-ci il fevralın 26-da ermənilər Xocalı soyqırımını törətdi. Martın 6-da Ayaz Mütəllibov istefa verdi. Yaqub Məmmədov Ali Sovetin sədri seçiləndən az sonra iyunun 7-nə prezident seçkiləri təyin edildi. Hamı bilirdi ki, Xalq Cəbhəsinin seçkidə qalib gələcəyi an məsələsidir. Bu zaman Mütəllibovun qvardiyası olan keçmiş kommunistlər onu yenidən qeyri-seçki yolu ilə hakimiyyətə qaytarmaq üçün hər cür hoqqalardan çıxırdılar. Gedən proseslər aydın göstərirdi ki, Mütəllibovçular 7 iyun seçkilərində qalib gələ bilməyəcəklərini yaxşı bildikləri üçün hakimiyyəti qamarlamağın qeyri- seçki üsullarının fəal axtarışlarırındadırlar. Bunu AXC rəhbərliyi də görürdü. Ölkənin silahlı birləşmələrinin rəsmi dövlət strukturlarını yox, məhz AXC rəhbərliyini eşitməsini, onun sözü ilə oturub-durduğunu da hamı bilir. Belə şəraitdə AXC rəhbərliyi Mütəllibovçuların qeyri-seçkili yollarla hakimiyyətə qayıdış planlarını önləmək üçün əsas silahlı birləşmələri yavaş-yavaş cəbhələrdən Bakıya daşımağa başladı. Şuşanın müdafiəsi zəiflədi və nəhayət mayın 8-də süqut etdi. Mayın 14-dən 15-nə keçən gecə isə Mütəllibovçular Şuşanın süqut faktından istifadə edərək çevrilişlə hakimiyyətə gəldilər. Mayın 15-də AXC Mütəllibovçuların çevrilişlə hakimiyyətə qayıtmaq üsuluna eyni üsulla cavab verərək çevriliş etdi, İsa Qəmbər Ali Sovetin sədri seçildi.
Elə həmin gün müdafiəsiz qalmış Laçın da işğal edildi. Siyasi spruta bənzəyən mənzərəni indi ümumiləşdirək. AXC-nin heç bir idarəçilik təcrübəsinin olmadığı şəraitdə hakimiyyətə gəlmək təşnəsi olmasaydı, Mütəllibovçu dəstə Moskvadan siyasi revanşa təhrik edilməsəydi, AXC Mütəllibovun çevriliş modelini təkrar etməsəydi və nəhayət aşkar Qərbyönümlü Cəbhənin zamansız hakimiyyətə gəlişinin rus-erməni qüvvələrini nələrə təhrik edəcəyi öncədən düzgün "raşşot" edilsəydi, o zaman nə Şuşa və Laçın gedərdi, nə də bir il sonra 5 ətraf rayon... Bütün bunlar Şuşanın daxili hakimiyyət intriqaları və siyasi xəyanətlərin qurbanı olması demək deyilmi?
Prezident Əliyevin dönə-dönə ifadə etdiyi xəyanətin siyasi platforması budur, onun elmi-tarixi platformaya çevrilməsi isə bu məsələdən yan keçməyə çalışan adlı-sanlı, Prezidentdən umacaqları sərhəd tanımayan tarixçi akademik-professorların işidir. Əgər İlham Əliyevin dediklərinə şübhə etmirlərsə, "suyun şırıltısına qulaq verə -verə" hansısa "X" gününü gözləmirlərsə, çoxlarının şübhə etdiyi öz "araşdırmaçılıq istedadlarını" ortaya qoysunlar. Qoy biri cəsarətlə ortaya çıxaraq Şuşanın xəyanət qurbanlığı barədə elmi monoqrafiya üzərində işlədiyini bəyan etsin, varsa masaya qoysun. Niyə indiyə qədər Akademiyanın və Universitetlərin Elmi Şuraları Şuşanın işğal tarixi ilə bağlı kiməsə elmi, ya fəlsəfi doktorluq mövzuları verməyib? Bəlkə bu mövzuya sahib çıxmaq istəyənlər olmayıb?..
Şuşanın xəyanət qurbanlığına dair Prezidentin siyasi platforması öz elmi təsdiqini hələ gözlədiyi və tarixçilərin gizləndiyi bir vaxtda əks düşərgədən reaksiyalar gəlir. Əli Kərimli deyir ki, AXC hələ o zaman 92-ci ilin 7 iyun seçkilərinin təxirə salınmasını təklif edən rəsmi bəyanat yaymışdı. Hansısa AXC fəalının bir müsahibədə bu fikri işlətməsi mümkün ola bilərdi. Lakin sual doğuran məqam odur ki, bunun bütünlüklə AXC-nin həqiqi siyasi platforması olduğu sübut olunubmu? Əgər sübut olunubsa, Şuşanın işğalına görə Mütəllibov çetesi və AXC milli xəyanət məsuliyyətini bölüşməlidir. Sübut olunmayıbsa, xəyanətin məsuliyyəti büsbütün AXC rəhbərliyinin boynundadır. Bu gün həmin məsuliyyəti bölüşməli olan siyasi fiqurlar hətta hakimiyyətə yaxın çevrələrdə də təmsil olunurlar. Ancaq birindən reaksiya çıxmadı ki, AXC-nin 7 iyun 1992-ci il seçkisinə rəsmi münasibəti necə olub...
AXC-nin çətiri altından çıxaraq bu gün YAP hakimiyyətinə yaxın yerdə səf tutan partiyalar da, tarixçi akademik-professorlar da Şuşa barədə 28 il əvvəlki həqiqətləri faktlarla təsdiq və sübut etmədilər, çalışmadılar da. Bu, İlham Əliyevin tariximizin önəmli bir mövzusunda öz bildikləri ilə təkbətək buraxılması deyilmi?.. Ancaq "konyunkturşiklərdən" fərqli olaraq xalqın həqiqətin yanında olduğunu nəzərə alsaq, o tək deyil...
