Son dövrdə NATO daxilində baş verən proseslər alyansın yaranmasından bəri ən dərin strateji böhran mərhələlərindən birinə daxil olduğunu göstərir. ABŞ-ın NATO qüvvələrini geri çəkməklə bağlı verdiyi siqnallar, Donald Trampın Qrenlandiyanı almaq istəyi ilə bağlı açıq bəyanatları və bu fonda Fransanın Qrenlandiyada NATO təlimləri keçirməyi təklif etməsi artıq təsadüfi və ya epizodik hadisələr deyil. Bunlar NATO daxilində uzun illər yığılıb qalmış ziddiyyətlərin açıq siyasi qarşıdurmaya çevrildiyini göstərir və alyansın gələcəkdə hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi sualını aktuallaşdırır.
ABŞ-ın mövqeyi bu prosesdə ən çox sual doğuran məqamdır. Vaşinqton bir tərəfdən Avropa ölkələrini NATO qarşısında daha çox maliyyə və hərbi öhdəlik götürməyə çağırır, ABŞ-ın Avropanın təhlükəsizliyini təkbaşına təmin etmək niyyətində olmadığını bildirir. Digər tərəfdən isə NATO üzvü olan Danimarkanın suveren ərazisi sayılan Qrenlandiya ilə bağlı açıq şəkildə ərazi iddiası səsləndirir. Bu yanaşma alyansın əsas prinsiplərindən biri olan üzv dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət anlayışını faktiki olaraq zəiflədir və NATO daxilində etimad böhranını daha da dərinləşdirir. ABŞ-ın Fransa tərəfindən irəli sürülən NATO təlimləri ideyasını tənqid etməsi və Parisin hərbi büdcəsinin məhdudluğunu qabartması isə mübahisəni texniki və maliyyə müstəvisinə çəkmək cəhdi kimi görünür, lakin problemin siyasi və strateji mahiyyətini aradan qaldırmır.
Fransanın mövqeyi isə daha ardıcıl və uzunmüddətli strategiyaya əsaslanır. Emmanuel Makron artıq bir neçə ildir ki, Avropanın strateji muxtariyyəti ideyasını ön plana çəkir və Avropa təhlükəsizliyinin yalnız ABŞ-ın iradəsindən asılı olmasının riskli olduğunu vurğulayır. Qrenlandiyada NATO təlimləri təklifi zahirən alyans çərçivəsində atılmış addım təsiri bağışlasa da, əslində ABŞ-a ünvanlanmış siyasi mesajdır. Bu mesaj Avropanın öz təhlükəsizlik gündəmini formalaşdırmaq gücündə olduğunu və Vaşinqtonun birtərəfli təzyiqlərinə boyun əyməyəcəyini nümayiş etdirməyə hesablanıb. Makronun Trampın təhdidlərinə cavab olaraq “heç bir hədə-qorxunun təsir etməyəcəyi” fikrini səsləndirməsi də bu mövqein açıq ifadəsidir.
Bu qarşıdurma NATO daxilində yeni güc xətlərinin formalaşmasına səbəb olur. ABŞ-ın diqqətinin getdikcə Asiya-Sakit okean regionuna yönəlməsi Avropada təhlükəsizlik boşluğu ilə bağlı narahatlıqları artırır. Avropa ölkələri başa düşür ki, gələcəkdə ABŞ-ın təhlükəsizlik zəmanətləri əvvəlki qədər avtomatik və şərtsiz olmaya bilər. Bu da Avropanı öz hərbi və siyasi imkanlarını artırmağa, NATO çərçivəsindən kənar, lakin onunla paralel fəaliyyət göstərə biləcək mexanizmlər qurmağa sövq edir. Belə bir şəraitdə NATO vahid strateji mərkəz kimi yox, daha çox müxtəlif maraqların toqquşduğu və uzlaşdırıldığı platformaya çevrilə bilər.
Eyni zamanda, alyans daxilində Avropa nüvəsinin güclənməsi ehtimalı da real görünür. Fransa və Almaniya başda olmaqla bir sıra ölkələr Avropa İttifaqı çərçivəsində müdafiə sahəsində əməkdaşlığı dərinləşdirməyə çalışır. Ortaq hərbi layihələr, birgə silahlanma proqramları və koordinasiya mexanizmləri NATO-nun rolunu tədricən arxa plana keçirə bilər. Bu halda ABŞ NATO-da qalmaqda davam etsə də, alyansın yeganə və mübahisəsiz lideri statusunu itirə bilər. Bu isə NATO-nun soyuq müharibədən bəri formalaşmış güc balansının dəyişməsi deməkdir.
Daha sərt ssenaridə isə NATO daxilində açıq siyasi parçalanma riski gündəmə gələ bilər. ABŞ-ın müttəfiq ölkələrin ərazi bütövlüyü məsələsində yaratdığı narazılıqlar, Avropa ölkələrinin isə buna qarşı daha prinsipial mövqe tutması alyansın legitimliyini sarsıda bilər. Belə bir vəziyyətdə NATO formal olaraq mövcudluğunu davam etdirsə də, real təsir gücü və qərarvermə qabiliyyəti zəifləyəcək. Alyansın kollektiv müdafiə mexanizmləri kağız üzərində qalsa da, siyasi iradənin çatışmazlığı onların effektivliyini azalda bilər.
Ümumilikdə, Avroatlantik məkan uzun müddət ABŞ-ın liderliyi üzərində qurulmuşdu və NATO bu liderliyin əsas institusional dayağı idi. Lakin hazırkı proseslər göstərir ki, bu model artıq əvvəlki kimi işləməkdə çətinlik çəkir. ABŞ ilə Avropa arasında münasibətlər klassik müttəfiqlik formatından çıxaraq daha çox maraqların balanslaşdırıldığı və qarşılıqlı etimadın sınağa çəkildiyi mərhələyə daxil olur. NATO-nun gələcəyi də məhz bu yeni reallıqlara necə uyğunlaşacağından asılı olacaq. Aydın görünən odur ki, alyans qarşıdakı illərdə daha çox daxili sınaqlarla üzləşəcək və onun əvvəlki kimi vahid iradəyə malik, tək mərkəzdən idarə olunan struktur olaraq qalması getdikcə daha çətin görünür.
Akif NƏSİRLİ
