Donald Trampın təşəbbüsü ilə yaradılan “Sülh Şurası” ətrafında baş verən proseslər onun beynəlxalq legitimliyi və real təsir imkanları ilə bağlı ciddi suallar yaradır. Göründüyü kimi, Tramp bu təşəbbüslə çox geniş coğrafiyanı əhatə edən müraciətlər edib, lakin hələlik nə vahid siyasi iradə, nə də güclü konsensus formalaşıb. Bəzi ölkələrin tərəddüd etməsi, bəzilərinin isə açıq və ya dolayı şəkildə imtina etməsi bu layihənin qarşısında duran əsas problemləri üzə çıxarır.
Şuranın tərkibinə baxdıqda, onu dəstəkləyən və ya maraq göstərən ölkələr arasında Qərblə problemli münasibətləri olan liderlərin nisbətən daha fəal olduğu görünür. Belarusun rəhbəri Aleksandr Lukaşenkonun razılıq verməsi, Rusiyanın dəvət alması və Macarıstan kimi Aİ daxilində mübahisəli mövqeyə malik liderlərin müsbət yanaşması bu tendensiyanı gücləndirir. Bu isə Şuranın beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən “neytral və qlobal sülh mexanizmi” kimi qəbul olunmasını çətinləşdirir.
Digər tərəfdən, Almaniya və bir sıra Avropa ölkələrinin mövqeyi ehtiyatlı və şərtli xarakter daşıyır. Avropa dövlətləri üçün əsas məsələ bu qurumun BMT-ni əvəzləyən və ya zəiflədən alternativ mexanizmə çevrilib-çevrilməyəcəyidir. Trampın BMT-ni tez-tez tənqid etməsi və Şuranın təsis sənədlərində bu qurumun açıq şəkildə xatırlanmaması Avropada narahatlıq yaradır. Bu narahatlıq fonunda bir çox Avropa ölkəsi ya susmağa, ya da məsafəli mövqe tutmağa üstünlük verir.
Ukrayna prezidenti Vladimir Zelenskinin tərəddüdü də simvolik əhəmiyyət daşıyır. Onun Rusiya və Belarusla eyni platformada iştirak etməyin çətinliyini vurğulaması göstərir ki, Şura mövcud münaqişələrin tərəflərini eyni masa arxasına gətirsə belə, bu, real dialoq və etimad yaratmaq üçün kifayət etmir. Əksinə, belə format bəzi ölkələr üçün daxili və xarici siyasət baxımından riskli görünə bilər.
Trampın bu təşəbbüsünün uğur qazanma ehtimalı əsasən iki amildən asılıdır. Birincisi, Şuranın real səlahiyyətlərə və aydın mexanizmlərə malik olub-olmamasıdır. İkincisi isə onun tərkibinin nə dərəcədə balanslı və beynəlxalq hüquqa uyğun qəbul ediləcəyidir. Əgər Şura daha çox siyasi imici zəif, avtoritar rejimlərlə assosiasiya olunan bir platforma kimi formalaşarsa, onun Qəzza və ya digər münaqişələrdə real təsir imkanları məhdud qalacaq.
Nəticə etibarilə, Trampın “Sülh Şurası” ideyası qlobal sülh təşəbbüsü kimi təqdim olunsa da, hazırkı vəziyyət onun daha çox alternativ və mübahisəli siyasi platforma təsiri bağışladığını göstərir. Geniş beynəlxalq dəstək olmadan və aparıcı demokratik dövlətlərin aktiv iştirakı təmin edilmədən bu cəhdin uzunmüddətli və effektiv nəticə verməsi ehtimalı yüksək görünmür.
Akif NƏSİRLİ
