Türk-Müsəlman dünyasına qarşı dini, irqi, milli... düşmənçilik zəmnində birləşmiş düşmən İttifaqının XX əsrin əvvəllərində güclənən hücumlarına hədəf olan Azərbaycan hüdudlarının amansız mübarizə cəbhələrindən biri də Lənkəran-Astara və Muğan bölgəsi olmuş, rus-hay dəstələrinin himayəçisi general-leytnant A.İ.Denikin (1872-1947) və daşnak-“bolşevik” S.Q.Şaumyan (1878-1918) qüvvələrinin yerli əhaliyə qarşı yaşatdığı soyqırım faciələri barədə kifayət qədər salnamələr mövcuddur.
Bu sırada Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi yanında Siyası Sənədlər Arxivinin 277-ci və Azərbaycan Respublikası Dövlət Arxivinin 100-cü fondlarına, Azərbaycan Cümhuriyyəti dövründə dövlətimizin hüqdudlarında həyata keçirilən soyqırım hadisəsini araşdıran Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının aid sənədlər, o dövrün "Azərbaycan" qəzetinin 39, 100, 101, 103 nömrəli buraxılışlarında işıq üzü görən T.M.Bayraməlibəyovun (1862-1937, 1918-ci il noyabrın 1-də Bakıda 5-ci Qafqaz İslam Türk ordusunun komandanı Nuru Paşa Killigil (1890-1949) ilə görüşüb) məqalələri, sonrakı illərdə Ə.Q.Qasımovun (1911-2001) xatirələri, M.M.Talışlının (1926-2018) “Xatirələrdə yaşayanlar” əsəri (2010)..., yerli yazar-tədqiqatçı Ə.Q.Nurullayevin “Gərmətük” kitabı (2007), Ə.Q.Nurullayev, S.Ə.Məmmədov və E.Ə.Əhədovun “Gərmətük salnaməsi” əsəri (2014) ...Cənub bölgəmizin soyqırım faciələri barədə zəngin tarixi-xronoloji bilgiləri özündə yaşadır.
Haşiyə. 1917-1919-ci illərdə Lənkəran-Muğan bölgəsinə dənizdən və qurudaan daxil olan, İngiltərə siyasi-hərbi kakimiyyəti tərəfindən himayə və təchiz edilən rus-hay silahlı dəstələri (polkovniklər İlyaşeviçin 10 min, Makaryanın 3 min və Avetisyanın 2 min nəfərlik) Pensər, Gərmətük, Mamusta, Gərgəlan, Sütəmurdov, Girdəni, Viləş, Göytəpə, Xırmandalı, Kürdəbağ, Qaröalıq, Məmmədxanlı, Həsənli, Biləsuvar...kəndlərində 2500 nəfərə qədər dinc əhalini amansızlıqla qətlə yetirmiş, maddi əmlaklarını qarət etmiş, yurd-yuvalarını yandırıb külə döndərmişlər. Bu soyqırım faciələrinin qarşısını almaq üçün Nuru paşa Camal Əfəndi paşanın (Əhməd Camal, 1872-1920) başçılığı ilə 500 nəfərlik hərbi heyəti Lənkəran-Muğan diyarına göndərmişdir....onlarla birlikdə Azərbaycan Cumhuriyyətinin Milli Ordusu da (briqada generalı Həbib bəy Hacı Yusif oğlu Səlimov (1881-1920) başda olmaqla) amansız düşmənə qarşı yerli özünümüdafiə qüvvələri ilə birlikdə mübarizə aparmışdır.
...Bosfor körfəzi sahillərində qədim İstanbul şəhərində 1898-ci ildə dünyaya gələn Həsən Əfəndi 1918-1920-ci illərdə Osmanlı Türkiyəsinin Azərbaycan Cumhuriyyətinin və xalqının hay kilsə və rus bolşevik qüvvələrinin təcavüzündən xilas etmək naminə göndərilən 5-ci Qafqaz İslam Ordusunun tərkibində olan heyət üzvlərindən biri olub. Ağır cəbhə-döyüş yollarını Bakı şəhərində uğurla başa vuran bu ordunun bir neçə tağımı Lənkəran-Muğan bölgəsində denikinçi qüvvələrin və hay-daşnak silahlılarının birləşərək Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinə və diyarın yerli Türk-Müsəlman qövmünə qarşı qaldırdıqları terror faciələrinin qarşısını almaq üçün buraya daxil olmuşdur.
Həm də İran ərazisində məskunlaşan İngilis müdaxiləçilərindən və Xəzər dənizində qərarlaşan rus bolşeviklərindən güclü dəstək və yardım alan birləşmiş hay/daşnak qüvvələri 1917-1919-cu illərdə (xüsusilə, 1918-ci ilin mart-aprel aylarında, təsadüfi deyil ki, 1919-cu ilin 15 yanvarında irticaçı qondarma-seperatçı “Muğan Respublikası”nı yarada bilmişlər)) həm dənizdən, həm də qurudan bölgənin, xüsusilə Lənkəran, Astara və Göytəpə nahiyələrinin yaşayış məntəqələrini aramsız top atəşlərinə tutaraq yerli dinc sakinlərə qarşı amansız qətliamlar-soyqırım qırğınları törətməkdə davam edirdilər.
Türk və Milli Ordu heyəti, eləcə də yerli özünümüdafiə qüvvələri birgə müqavimət tədbirləri görərək bu qanlı olayların bölgə üzrə genişlənməsinin qarşısını almışlar.
Bu döyüşlərdə qəhrəmanlıq göstərənlərin və şəhid olanların xatirəsi əziz tutulduğu kimi, 1920-ci ildən sonra həyatını Azərbaycanla bağlayan Türk Qaziləri də hörmətlə yad edilir. Onlardan biri də Lənkəran şəhəri, S.Vurğun adına küçədə, 21 nömrəli evdə yaşayan Həsən Əfəndi idi, ona el arasında “Türk Həsən” deyirdilər. O, bölgədə asayişin qorunu saxlanılmasında, quldur dəstələrinə qarşı mübarizədə yaxından iştirak etmiş və 1927-ci ildə çayçı Kərbəlayi Süleyman Cəfərovun (1855-1921) qızı Fatimə xanımla (1910-1985) evlənmişdir. Deyilənlərə görə onun İstanbul şəhərində Unhaniyyə adlı anası, bacıları - Sadiyə, Hədiyə və Əli adlı qardaşı yaşayıb. Bu izdivacın xeyir-duasını Fatimənin əmisi Kərbəlayi İmam Nəzər verib, onların evi (indiki M.Qorki adına küçə, ev 27) iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, general-mayor Həzi Əhəd oğlu Aslanovun (1920-1945) evinin qonşuluğunda olub. H.Aslanov Kərbəlayi İmam Nəzərin həyat yoldaşı Kərbəlayi Gülbahara “Gomuş xala” deyərmiş (çoxlu gomuş/camış saxladıqlarına görə) və hər gün bir kasa qatıq (onun üçün kasada ayrıca hazırlanırdı) yeyərdi pəncərənin qabağında. Gələcəyin generalının “Türk Həsən”lə tanışılığı və mehriban münasibəti yaranmışdı, ona görə də, onun qatıq payını ayrıca saxlayardı.
Cənubi Azərbaycana da gedib-gələn Həsən həm də xırda ticarətlə də (ənlik-kirşan, ədviyyar məhsulları, bəzək əşyaları, parça-corab məmulatları...gətirərdi) məşğul olub. Gətirdiklərini daha çox qonşuluqda, qohum-əqrabada olan qız-gəlinlərə bağışlayardı, qalanlarını isə Astaraxanbazar (indiki Cəlilabad) həftəbazarına çıxarardı, bir neçə gündən sonra qayıdırdı. Təbiətcə/xasiyyətcə sakit və təmkinli olsa da, artıq danışmağı, uzun-uzadı sorğu-suala cavab verməyi xoşlamazdı, hətta evdə olanda da. Arada hirslənəndə belə - “şimdi yaparam səni” söyləməklə sakitləşərdi. Həyat yoldaşını “ədə” deyib çağırarmış. Və evdə xüsusilə tapşırardı ki, onun getdiyi yerlər barədə heç kimə məlumat verilməsin. Ən çox xoşladığı yemək küftə, ziyad balığının ləvəngisi idi, kənara çıxanda xanıma deyərdi ki, mən qayıdanda küftə-bozbaş hazır olsun...
“Türk Həsən” həbs olunduqdan sonra həmin yeməklər o evdə bir daha bişirilməyib...
Lənkəran şəhəri və yaxın kəndlərin hüzr məclislərində “Quran” oxuyar, dini-irfani söhbətləri ilə elin hörmətini qazanardı. Toy-düyün yığnaqlarında da ürək dolusu iştirak edər, rəqs etməyi xoşlardı, xüsusilə papağını arxadan qaldırıb ağır-ağır yeriməklə “Qoç Əli” rəqsini özünəxas üslubda ifa edərdi. Ömür-gün həyanına deyərdi ki, məni qohumlarınla tanış et, amma onlara gecə gedək.
Lənkəran şəhərində çəkməçi Mikayıl ilə dost olub, Sitəmurov kəndində də həmsöhbətləri var idi. 1930-cu ildə respublika Dövlət Təhlükəsizlik Xidmətinə verilmiş məlumat əsasında “Türk Həsən”i gecə ikən evdən aparırlar - Türkiyəyə göndərmək adı ilə. Lakin, üç il ərzində onu Lənkəran şəhər həbsxanasında saxlayırlar. Həmin həbsxanada qızı Səbiyyə Həsənova ilə (1928-2010) çəkdirdiyi şəkil indi ondan qalan yeganə nişanədir.
Bakı şəhərində saxlanılarkən həyat yoldaşı hər dəfə onunla görüşəndə deyirmiş ki, çıx get, İstanbula, səni orada anam-bacım qarşılayacaq. Bu təklifə Fatimənin dayısı Salman Şərifov (1888-1964) razı olmayıb, çünki bu o dövr üçün mümkünsüz idi.
Sonrakı müddətdə “Türk Həsən”in 1939-cu ildə SSRİ-Finlandiya müharibəsində iştirak etməsi barədə, hətta ayağından yaralanması barədə məlumat alınmışdır. “Türk Həsən” ailəsindən ayrılanda vədə veribmiş:
- Həyatımda bir günüm də qalsa, gəlib sizi tapacam.
1970-ci illərdə məşhur müğənni, Azərbaycanın xalq artisti Zeynəb Xanlarova Danimarkanın paytaxtı Kopenhaden şəhərində konsert çıxışlarının birində Həsən əfəndi ilə görüşümüş, onunla rəqs etmiş, lent təsvirində başında buxara papaq, əlində əsa tutan Türk Qazisini Lənkəran şəhərinin “Kiçik Bazar məhəlləsi”ndən olan dostları tanımışdır...
Amma, Vətən sayılan qəriblikdə tale də düşmən kimi amansız olmuşdur Türk Qazisinə qarşı...hər iki Vətənində ağır, məşəqqətli həyat sürməyi, qərib ölkələrdə yaşaması, Xəzər dənizi sahillərindəki ailəsinə yazdığı məktublarının ayrılıq/nisgil dolu sətirləri, ömrünü naməlum son səhifələri kimi...
Qazinin həyatda yeganə yadigarı olmuş Sədayə Həsən qızı Lənkəran qəbirstanlığında dəfn edilib, öz vəsiyyətinə görə anası Fatimə xanımın məzarında...
R.S. Qazi Həsən Camal əfəndi Yusif bəy oğlunun başçılıq etdiyi hərbi hissədə döyüşmüşdür, Camal Əfəndi Astara nahiyəsinin Kələdəhnə kəndində hay-daşnak dəstələrinə qarşı döyüşlərdə rus əsgərinin gülləsi ilə Şəhid olmuş, Pensər kəndinin “Hacı Teymur” məscidinin həyətində (onun ən yaxın dostu və silahdaşı Hacı Osman Hacı Teymur oğlu (1869-1920) olub, qəbirləri yanaşıdır) dəfn edilib...
(Yazının hazırlanmasında Türk Həsənin nəvələri Lənkəran şəhəri sakini Həqiqət Məmmədəli qızı İsmayılovanın (1948) və Günəhir kənd sakini Səadət Məmmədəli qızı Mirzəyeva/İsmayılovanın (1956) məlumatlarından istifadə olunmuşdur).
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
