Dünya tarixinə ən dəhşətli müharibə kimi düşən İkinci Dünya Müharibəsi (Böyük Vətən Müharibəsi) SSRİ-nin faşizm üzərində qələbəsi ilə başa çatdı. Qələbənin əldə edilməsində Azərbaycan 100 minlərlə soydaşı və Bakı nefti ilə iştirak etdi.
Faşizm üzərində qələbənin 74-cü ilini yaşayırıq. Müharibə sona çatdıqdan sonra bu hadisə ilə əlaqədar meydana saysız sənəd, arxiv materialı, nəşrlər, filmlər çıxdı. Sonrakı dövrlərdə Hitler Almaniyasına qarşı mübarizədə SSRİ ilə mütəffiq olan və olmayan dövlətlərin də bu müharibə ilə bağlı müxtəlif ziddiyyətli fikirləri meydana çıxdı. İkinci Dünya Müharibəsi dövründə SSRİ ilə müttəfiq olan İngiltərənin (Britaniya) hazırkı Baş naziri Boris Conson bu müharibədə SSRİ ilə faşist Almaniyasının eyni mövqeni bölüşdüyünü qeyd edib. O bildirib ki, faşistlər Polşaya hücum edərkən SSRİ də ora qoşun yeridib, bunun nəticəsində də Polşa SSRİ və Hitler Almaniyası qoşunlarının arasında qalıb, SSRİ Polşaya kömək göstərməyib. Baş nazir vurğulayıb ki, həmin vaxt SSRİ Polşanı müdafiə edə bilərdi.
Məsələni şərh edən Rusiya diplomatları isə Britaniya Baş nazirinin məsələyə düzgün yanaşmadığını qeyd edirlər. Onların fikrincə, o dövrdə SSRİ-nin anti-Hitler koalisiyasının yaradılması təklifini məhz Britaniya sabotaj edib, o bu təkliflə razılaşmayıb. Diplomatlar, həmçinin, hesab edirlər ki, bu məsələyə siyasətçilər yox, tarixçilər münasibət bildirilməlidirlər. Rusiyalı diplomatların sözlərinə görə, Rusiyanın və Britaniyanın sadə vətəndaşları İkinci Dünya Müharibəsində həlak olanların xatirəsini böyük ehtiramla anırlar.
Bildirək ki, B.Conson qalmaqallara səbəb olan bu fikirləri 1 sentyabr - İkinci Dünya Müharibəsinin başlandığı gün münasibətilə səsləndirib.
Qeyd edək ki, İkinci Dünya Müharibəsi 1 sentyabr 1939-cu ildə faşist Almaniyasının Polşaya hücumu ilə başlayıb.
Britaniya Baş nazirinin fikirlərini şərh edən tarixçilər hesab edirlər ki, B.Consonun məsələyə yanaşmasında müəyyən qədər həqiqət var. Tarixçilərin bildirdiyinə görə, 1939-cu il avqustun 23-də Almaniya ilə SSRİ arasında bir-birinə hücum etməmək haqqında on il müddətinə Molotov-Ribbentrop paktı imzalanıb.
1939-cu ilin yazında Qərb ölkələri ilə faşist bloku dövlətləri arasında ziddiyyətlər yüksək səviyyəyə çatdı. Təminat verilməsinə baxmayaraq, Almaniya 1939-cu ilin martında Çexoslovakiyanı zəbt etdi və parçaladı. "Polşa böhranı" meydana çıxdı. Belə bir şəraitdə təcavüzkarı cilovlamaq məqsədilə 1939-cu ilin martında SSRİ, Böyük Britaniya və Fransa arasında danışıqlar başladı. Lakin bu danışıqlar heç bir nəticə vermədikdə SSRİ Almaniya ilə danışıqlara getdi. 1939-cu il avqustun 23-də Almaniya ilə SSRİ arasında on il müddətinə bir-birinə hücum etməmək barədə Molotov-Ribbentrop paktı bağlandı. Həmçinin, ona əlavə olaraq Avropanı nüfuz dairələrinə bölmək barədə gizli protokol da imzalandı.
Tarixçilərin verdiyi bilgiyə görə, gizli protokolda Almaniya əvvəllər Rusiya İmperiyasına daxil olmuş Finlandiya, Latviya, Estoniya və Bessarabiya üzərində SSRİ-nin maraq dairəsini tanıdı. Tərəflər Polşanı bölüşdürmək barədə də razılığa gəldilər. Müqavilə nəticəsində SSRİ Şərqi Avropanın xəritəsinin dəyişdirilməsinin iştirakçısına çevrildi. Həmin sənədlərin imzalanmasının birbaşa nəticəsi Hitlerin Polşaya qarşı təcavüzə başlamaq barədə qəti qərar qəbul etməsindən ibarət oldu. Bu da İkinci Dünya Müharibəsinin başlanmasına gətirib çıxardı.
Cəbi Bəhramov: “SSRİ-ni məhv etmək üçün Fransanın, İngiltərənin baş qərargahlarında xüsusi planlar hazırlanmışdı”
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Tarix İnstitutunun direktor müavini, professor Cəbi Bəhramovun sözlərinə görə, SSRİ və faşist Almaniyası dünyanı bölüşdürmək məsələsində razılığa gəliblər. “Bu gün artıq İkinci Dünya Müharibəsi ilə bağlı arxivlər açılıb, çoxlu sənəd üzə çıxıb. Həmin dövrdə SSRİ və faşist Almaniyası arasındakı münasibətlər məlumdur. İkinci Dünya Müharibəsinin başlamasının əsas səbəbi Bakı neftini ələ keçirmək idi. Dünyanı bölüşdürmək, güclü enerji resurslarına sahib olmaq məsələsi əsas götürülmüşdü. SSRİ-nin faşist Almaniyasına münasibəti, onun bu ölkə ilə bağlı tutduğu mövqe keçmiş Sovet kəşfiyyatçısı Viktor Suvorovun “Buzqıran m günü” kitabında geniş şəkildə əks olunub. Dərc olunan arxiv materiallarında da göstərilir ki, Hitler Almaniyası Polşaya daxil olduqdan sonra SSRİ ordusu da ora daxil oldu. Hətta onlar bir yerdə parad da keçiriblər. Bu fakt da var, bu sənəddir. Sözsüz ki, hər bir dövlət öz mənafeyini müdafiə edib. 1939-cu ildə SSRİ və Almaniya arasında bir-birinə hücum etməməklə bağlı imzalanan Molotov-Ribbentrop müqaviləsinin gizli protokolu var. Həmin protokolda Avropanın iki nüfuz dairəsinə bölünməsi məsələsi var. Britaniya Baş nazirinin səsləndirdiyi fikrə gəlincə, məsələ bundan ibarətdir, İngiltərə hər vasitə ilə çalışırdı ki, Almaniyanı SSRİ-nin üzərinə qaldırsın. Onu da qeyd edim ki, SSRİ-ni məhv etmək üçün Fransanın, İngiltərənin baş qərargahlarında xüsusi planlar hazırlanmışdı. Uzağa getməyək, Çapay Sultanovun “İstoriya ne lyubit sosloqatelnoqo nakloneniya, vsyoje” adlı kitabı var. 2011-ci ildə nəşr olunan bu kitabda hətta o protokollar da nəşr edilib. Həmin nəşrdə qeyd edilir ki, SSRİ-yə hücum başqa ölkələrlə birgə cənubdan başlaya bilərdi. Orada İranın da iştirakı var. Türkiyəni bu məsələyə qatmaq olmaz, Türkiyə burada öz neytral mövqeyini saxlayıb, hərçənd ki, ondan da şübhələniblər. Bu kitabda bir xəritə də verilib və orada da əsas məsələ kimi Bakı neftini ələ keçirmək olub. Bu, almanların, ingilis və fransızların da planında olub. Onların planı Bakı neftini ələ keçirməklə SSRİ-nin məhvinə nail olmaq idi. Ona görə də 1920-ci ildə Azərbaycanın işğalı təsadüfi xarakter daşımır. Çünki Bakı XX əsrin 50-ci illərinə qədər keçmiş SSRİ-nin əsas neft bazası olub” - deyə C.Bəhramov vurğuladı.
İradə SARIYEVA
