Yaxın Şərqdə baş verən proseslər burada Cənubi Qafqaza da ciddi surətdə təsir edə biləcək daha qanlı olayların başlanmaq üzrə olduğunu göstərir. Söhbət Suriyada İsrail və İran arasında savaşın başlanmasından, Dəməşqin isə burada əsas iştirakçılardan biri olmasından gedir. Digər tərəfdən görünən odur ki, savaşın aktiv iştirakçılarından biri də ABŞ və Rusiya olacaq.
Məsələ burasındadır ki, Rusiyanın Suriya rejiminə S-300 zenit-raket kompleksləri verməsinə cavab olaraq ABŞ İsrailə öz Hərbi Hava Qüvvələrinin sərəncamından təcili qaydada beşinci nəsil F-35 qırıcıları göndərməyə qərar verib. İsrailin hərbi-kəşfiyyat dairələrinə yaxın DEBKA portalı yazır ki, Suriya rejiminə S-300 raketlərinin verilməsindən sonra Vaşinqtonla Təl-Əviv arasında bir neçə gün intensiv məsləhətləşmələr olub. Baş nazir Benyamin Netanyahu və prezident Donald Tramp qərara alıblar ki, Suriyada strateji vəziyyətin dəyişməsinə cavab olaraq bəzi təxirəsalınmaz addımlar atılmalıdır.
Məlumatda deyilir ki, F-35 qırıcıları dərhal İsrailə göndəriləcək, bu təyyarələr ABŞ ordusunun silahlanmasından götürüləcək. Bu, ABŞ-ın Rusiyanın gedişini təkrarlamasıdır. Rusiya Suriyaya cəmi iki həftə ərzində iki batareya S-300 komplekslərini göndərmək üçün onları öz ordusunun silahlanmasından götürmüşdü. İsrail hökumətinin yüksək vəzifəli nümayəndəsinin bildirdiyinə görə, Rusiyanın Suriyaya S-300 kompleksləri verməsini şişirtmək lazım deyil. Çünki Suriyanın Hava hücumundan müdafiə sistemi beşinci nəsil qırıcılarla keçilə, S-300 batareyaları isə yerdə məhv edilə bilər. Amma məsələ bundadır ki, həmin S-300 batareyaları Rusiyanın Suriyadakı müdafiə sisteminə avtomatik qoşulmuş şəkildə işləyəcək. Başqa sözlə, S-300 batareyalarının əsas idarəçilyini elə ruslar özləri həyata keçirəcək. Bu da İsrailin Suryiada İran obyektlərinə zərbə endirməsini çətinləşdirir. Belə vəziyyətdə ABŞ-ın “Brookings” nəşri yazır ki, geri çəkilmək niyyətində olmayan İsrail Tehran təhlükəsini aradan qaldırmaq üçün Vaşinqtonun dəstəyilə Tehranla açıq qarşıdurmaya gedə bilər. Nəşr bu xüsusda daha sonra yazır: “Söhbət Suriyada regional təhlükəsizliyə gəldikdə, İsrailin bəxti gətirməyib. Suriya oyunda ən son və ən pis kartdır. Bir tərəfdən Bəşər Əsəd rejimi zəifləyib, eyni zamanda, keçmişdə İsraillə olan ərazi mübahisələri və münaqişələri unudulmayıb və o, həmişə düşmən olduğunu isbatlayıb. Digər tərəfdən, İran və “Hizbullah” Suriyanın qeyri-sabitliyini istismar edir, bu ölkədə İranın təsiri artır və o, İsrailə hücumları üçün yeni meydan, əslində, başqa bir Livan ola bilər. Yəhudi analitiki Ehud Yaari artıq Suriyada İsraililə İran arasında müharibə risqini “labüd” deyə təsvir edir. Son vaxtlar risqlər artıb. Rusiya kimi böyük güc Suriyaya müdaxilə edib və Moskva Əsəd rejimini S-300 kimi hava hücumundan müdafiə sistemi ilə təmin edib, İsrailin bölgədəki fəaliyyət azadlığı məhdudlaşıb. Tramp administrasiyası yaxın zamanda açıqlayıb ki, ABŞ qüvvələri İranın nüfuzuna müqavimət üçün Suriyada qalacaq.
İsrailin kəşfiyyat xidmətləri Suriyanı çoxdan öyrənib və bu ölkə ilə bağlı yaxşı məlumatlıdır. Son onilliklərdə o, Suriyadakı qüvvələrə öz bazalarından ani zərbə vura biləcəyini göstərib: İsrail ordusu 2007-ci ildə Suriyada nüvə obyektini dağıdıb, “Hizbullah”çı İmad Muğniyətək neçə-neçə terrorçuya dəfələrlə hücum edib və onlardan gələn təhlükəni məhdudlaşdırıb. 2011-ci ildə üsyan və daha sonra vətəndaş müharibəsi baş verdikdə, İsrail daha açıq müdaxilədən çəkinib, daha çox zərər verə biləcəyinə inandığından Suriyadakı oyuna qoşulmayıb, əzəli və əbədi düşmənlərinə – İran və Livan “Hizbullah”a yönəlmiş məhdud müdaxilələri icra edib.
Tehran Suriya rejimini strateji müttəfiq hesab edir və vətəndaş müharibəsinin ilk illərində, rejimin süquta yaxınlaşdığı dövrdə bir neçə min İnqilab Keşikçisini (İİKK) ora göndərib. Bununla bərabər, İsrailin strateji hesablamaları dəyişir, çünki Əsəd rejimi sabit qalır və İranın Suriyada rolu genişlənir. İsrailin müdafiə naziri iyul ayında xəbərdarlıq edib: “Biz Suriyada hansısa İranın varlığını qəbul etməyə hazır deyilik”. Suriyada mövcudluğu halında, İran İsrail üçün təhdidi və Livan “Hizbullah”ı yaxın müttəfiqinə dəstəyi artırmağı bacarır.
İsraillilər İrandan İraqa və Suriyaya keçən və Tehranın idarə etdiyi quru “körpü”dən narahatdırlar. Suriyadan iranlı hərbi təcavüzünün qarşısını alaraq (bu qayğını Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və digər rəqiblər də bölüşür), İsrail Livandakı səhvi aradan qaldırmağa qətiyyətlidir. Suriya rejimi öz mövqeyini möhkəmləndirdiyi kimi, Tehran da möhkəmləndirib. Tehran Suriyada bazalara malikdir və orada silah fabrikləri tikir. Vətəndaş müharibəsi zəifləsə də, Suriya rejimi hələ də iki ayağı üstündə dayana bilmir. Amma suriyalı qüvvələr 2018-ci ilin iyul ayında Colan Təpələrindəki sərhədə yaxın Dəraa bölgəsini aldıqda, yalnız Rusiya deyil, İran və Livan “Hizbullahı” ilə də tərəfdaşlıq edib. Suriya, İran və İsraillə yaxşı münasibətlər quran yeganə dövlət kimi, Rusiya Suriyada mühüm rol oynayır. Netanyahu hökuməti Moskva ilə normal əlaqələri saxlamağa çalışır, Putindən düşmənlərini çəkindirməyi tələb edir. İndi Rusiya həm İran, həm də İsraili sakitləşdirməyə cəhd göstərir. Rusiya, həmçinin, İranı İsrail sərhədindən 85 kilometr uzaqda saxlamaq üçün müqavilə bağlayıb.
2018-ci ilin sentyabrında İsrailin hava hücumunda Rusiya təyyarəsi qəzaya uğradığı üçün Rusiya İsraili günahlandırıb. Bu, S-300 razılaşmasının elan edilməsinə səbəb olub və Təl-Əvivlə Moskva arasında daha çox düşmən münasibətin yaranması mümkündür. Hazırda İsrailin basqınları və müdafiə sistemləri İran təhdidini məhdudlaşdırır, lakin Suriyanın İsrailə təhlükə yaratmaq üçün əlverişli vektor olduğu nəzərə alınarsa, bunun nə qədər davam edəcəyi aydın deyil. İran digər səhnələrdə də böyüyə bilər. Misal üçün, İranın Yəməndəki husilərlə əlaqələri İsrailin Qırmızı dənizdə fəaliyyətini hədəfləyir. Belə vəziyytdə ABŞ İsrailin “qırmızı xətlər”ini dəstəkləməlidir, Livana və Suriyadakı sərhəddə İsrailə yardım etmək üçün əlavə raket hücumundan müdafiə sistemləri və texnologiyalar köçürə bilər. Ancaq ümumiyyətlə, vəziyyət qeyri-sabit qalacaq: Tramp administrasiyası bölgəyə cəlb olunmaq üçün çox az iş görür, İran isə İsrailin sərhədlərini sınaqdan keçirir və ehtimal ki, daha sabit və çəkindirici durum üçün illər lazım olacaq. Əks təqdirdə yaxın tezlikdə İsrail və İran arasında qanlı savaş başlanacaq”.
Tahir TAĞIYEV
