“Heydər Əliyev İli” çərçivəsində redaksiyanın ilin əvvəlində tərtib etdiyi plana uyğun olaraq, "Heydər Əliyev bunu nə üçün demişdi" rubrikasında Heydər Əliyev və Naxçıvanın muxtariyyətinin möhkəmlənməsi mövzusuna toxunacağıq.
Bildiyimiz kimi, xeyli müddətdir ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasının (MR) muxtariyyətinin ləğvi ilə bağlı söz-söhbət gəzir. Bəziləri məsuliyyətsizcəsinə Naxçıvanın muxtariyyətinin ləğvinin gerçəkləşməsinə çalışır. Halbuki, Naxçıvanın statsunun ləğv edilməsi heç də müsbət hadisə olmazdı.
Məlumdur ki, ümumilli lider Heydər Əliyev özü çıxışlarında Naxçıvanın muxtariyyətinin qorunub saxlanmasının vacibliyini qeyd edib, bildirib ki, Naxçıvanın muxtariyyəti milli sərvətdir, bunu qorumaq lazımdır, Naxçıvanın itirilmiş torpaqlarının da qaytarılması üçün bu məsələ çox önəmlidir. H.Əliyev çıxışlarından birində bildirirdi: “Mən Naxçıvanın muxtariyyəti ilə əlaqədar keçən dəfə demişəm, bu gün bir az geniş danışdım. Ona görə geniş danışdım ki, tarixin bu səhifələri bu gün bir az yada düşsün. Mən hesab edirəm ki, Naxçıvanın muxtariyyəti tarixi nailiyyətdir, biz bunu qoruyub saxlamalıyıq. Naxçıvanın muxtariyyəti Naxçıvanın əldən getmiş başqa torpaqlarının qaytarılması üçün ona xidmət edən çox böyük bir amildir. Biz bu amili qoruyub saxlamalıyıq. Naxçıvanın muxtariyyəti Naxçıvanla, Azərbaycanla Türkiyənin sərhəddi üçün tarixi bir hadisədir. Çox tarixi bir hadisədir ki, o vaxt həm Azərbaycanın tərkibində Naxçıvanda muxtariyyət yaranıbdır, həm də o sərhədlər həmin müqavilələrlə nizamlanarkən Azərbaycanın Türkiyə ilə kiçik də olsa bir sərhəddi yaranıbdır. O sərhəd 1921-ci ildə həmin müqavilələrlə yaranıbdır. Amma 1991-1992, 1993-cü illərdə o sərhəddin olmasının və 1991-1992-ci illərdə o körpünün yaranmasının Türkliyə ilə Azərbaycan arasındakı əlaqələrdə nə qədər böyük rol oynadığını artıq hamı görür.
Mən bax, bəzi tarixi məqamları yada salaraq bildirmək istəyirəm ki, Naxçıvanın muxtariyyətini qoruyub saxlamalıyıq və Naxçıvana ona lazım olan hüquqlar verilməlidir”.
“Naxçıvana muxtariyyət verilməsinin hüququ, tarixi əsası olub, tarix göstərir ki, bu, zamanında atılan zəruri bir addım olub”
AMEA-nın Qafqazşünaslıq İnstitutunun şöbə müdiri, professor Qasım Hacıyev bizimlə söhbətində bildirdi ki, Naxçıvanın muxtariyyətinin ləğvini düşünən, bunu yersiz gündəmə gətirən adamlar Heydər Əliyevin Naxçıvanın muxtariyyətinin qorunub saxlanmasının əhəmiyyəti barədə fikirləri ilə tanış olmalıdır. “Son dövrlərdə bəzi tarixi proseslərdəki nöqsanları aradan qaldırmaq, ağ-qara ləkələri götürmək, tariximizin təhrif olunmuş səhifələrini yenidən yazmaq kimi məsələlər aktual idi ki, biz tarixçilər bu işin öhdəsindən gəldik. Hətta ulu öndər hakimiyyətə ikinci dəfə qayıdışından qısa müddət sonra dedi ki, Azərbaycanın tarixi yenidən yazılmalıdır. Xüsusilə də XIX-XX əsrlər tarixinin yenidən yazılmalı olduğunu tövsiyə edirdi. Elə məsələlər var ki, yenidən qayıdıb onu düzəltmək tələb olunur. Amma elə məsələlər də var ki, bəzi adamlar tarixi bilmədən, proseslərdən xəbəri olmadan, onun əhəmiyyətinə varmadan fikir yürüdürlər. Naxçıvanın muxtariyyətinə toxunmaq olmaz, amma bəziləri durub bu barədə mülahizə yürüdürlər. O mülahizə yürüdənlərdən soruşmaq istəyirəm ki, sizin Naxçıvanın tarixi barədə məlumatınız varmı, onun muxtariyyətinin saxlanılmasının əhəmiyyətini dərk edirsinizmi? Naxçıvanın muxtariyyətinin qorunub saxlanılmasının əhəmiyyəti, vacibliyi barədə ulu öndərin fikirləri çox qiymətlidir. Naxçıvana muxtariyyət verilməsinin hüququ, tarixi əsası olub, tarix göstərir ki, bu, zamanında atılan zəruri bir addım olub. Amma “Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti” heç bir hüququ, tarixi əsası olmadan yaradılmışdı. Naxçıvan Muxtar Vilayətinin isə yaradılması bir zərurət idi. Çünki o ərazilər Azərbaycandan ayrı salınmışdı, ona da muxtariyyət hüququ, statusu vermədən saxlamaq olmazdı. Azərbaycanın bu tarixi torpağına muxtar statusu verilməsəydi Şimaldan Rusiya imperiyası, Cənubdan da fars İran ölkəsi Naxçıvanı parçalaya, mənimsəyə bilərdilər. Ona görə də o çətin dövrlərdə Türkiyənin əlinə bir imkan keçdi və Naxçıvanın müqəddaratını həll etmək üçün Qars müqaviləsinə maddə də daxil etdi. Ona görə də bu məsələlərdə bir az diqqətli olmaq lazımdır. Hay-küy salmaq lazım deyil. “Naxçıvanın statusu ləğv edilməlidir” deyənlər hansı arqumentlər gətirirlər, onlar hansı əsaslandırmalarla Naxçıvanın muxtariyyətinin ləğv olunmasına tərəfdardırlar?
Ulu öndərimiz dəfələrlə Naxçıvanın muxtariyyətinin qorunub saxlanılmasının vacibliyini qeyd edib və öz çıxışında bunu çox yüksək səviyyədə əsaslandırıb. O vaxt ulu öndərimiz Naxçıvanın muxtariyyətinin tarixi əhəmiyyətini qeyd edib və o ərazini qoruyub saxlamaq üçün muxtariyyətin saxlanılmasının vacibliyini vurğulayıb. Biz Naxçıvanın muxtariyyətini möhkəmləndirməliyik ki, gələcəkdə onun üçün təhlükə yaranmasın. Çünki o elə bir yerdədir ki, onu məlum qonşularımız blokadaya salmaq və ona zərbə vurmaq istəyərlər. Necə ki, uzun müddət blokada olub da. Bu gün Naxçıvanda gözü olanlar var. Bir tərəfdən İran, bir tərəfdən də Ermənistan Naxçıvana göz dikib. Ona görə də bu məsələdə bir qədər həssas və diqqətli olmaq lazımdır. Naxçıvanın muxtariyyətinin qorunması və möhkəmləndirilməsi ölkəmizin təhlükəsizliyi baxımından da çox vacibdir”.
Q.Hacıyevin sözlərinə görə, Naxçıvanın muxtariyyətinin qorunması və möhkəmləndirilməsi vacibdir, Naxçıvanın muxtariyyətinin əleyhinə çıxanlar isə düşmən dəyirmanına su tökməyə çalışanlardır.
İradə SARIYEVA
