Ermənistanın bütün cəhdlərinə rəğmən, Rusiya bu ölkə üçün təbii qazın satış qiymətində hələ də hansısa güzəşt etməyi nəzərdə tutmur. Əksinə, erməni mediasının yazdıqlarından belə məlum olur ki, Moskva İrəvana qaz qiymətləri ilə bağlı yeni təzyiq elementlərini də işə salacaq. Bütün bunlara əsas səbəb isə Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın yarıtmaz siyasətidir.
Xatırladaq ki, qaz məsələsi sonuncu dəfə Ali Avrasiya İqtisadi İttifaqının iclasında müzakirə predmeti olub. Burada Nikol Paşinyan qurumun ümumi enerji bazarının yaradılması və qaz qiymətlərinə vahid yanaşma məsələsini qaldırıb. Buna cavab olaraq Rusiya prezidenti Vladimir Putin bildirib ki, vahid tarif yalnız vahid büdcə və vahid vergi sisteminin olduğu bazarda tətbiq edilə bilər:"Bu inteqrasiya səviyyəsinə çatmayana qədər qaz qiymətləri bazar şərtləri əsasında formalaşdırılmalı, tədarükçülərin xərcləri və investisiyaları nəzərə alınmalı və istehsalata yatırılan kapitala uyğun gəlir dərəcəsi təmin edilməlidir". Lakin indiki halda Gürcüstanla olan durum göstərir ki, Rusiya istədiyi vaxt qaz qiymətləri ilə bağlı güzəştə gedə bilər. Belə ki, Gürcüstan “Qazprom”la qazın qiymətinin azaldılması ilə bağlı razılaşmaya yenidən baxır. Gürcüstanın yeni təyin olunmuş iqtisadiyyat və davamlı inkişaf naziri Natia Turnava məsələ ilə bağlı bildirib:“Güclü rəqabət fonunda dünya neft bazarında qiymətlərinin düşdüyünü nəzərə alsaq,” Qazprom “la qüvvədə olan razılaşmaya yenidən baxılması qazın qiymətini azaltmağa kömək edəcək. Ticarət sirrinə əsasən rəqəm deyə bilmərəm, amma təbii qazın qiymətinin təxminən 15 faiz ucuzlaşacağını deyə bilərəm”. Ermənistanın “168.am” internet nəşri yazır ki, Moskva bununla faktiki olaraq Gürcüstan üzərindən İrəvana göz dağı verir. Eyni zamanda baş verənlər göstərir ki, Tiflis Rusiya ilə gərgin münasibətlər fonunda qaz qiymətində güzəştlər əldə etdiyi halda, özünü strateji müttəfiq kimi təqdim edən Ermənistan bu məsələdə aciz qalıb. Ermənistnın Enerji Təhlükəsizliyi İnstitutunun direktoru Vahe Davtyan isə qeyd edir ki, Rusiya tərəfindən belə bir qərar özündə erməni tərəfinə bir mesaj əks etdirir:“Bu həm də İrəvana göndərilən bir mesaj kimi qəbul edilə bilər. Ermənistan üçün bir tərəfdən sərhəddə qazın qiymətinin aşağı salınması məsələsinə baxılmır, digər tərəfdən daxili tariflərin artırılması üçün müraciət edilib. Rusiya-Gürcüstan qaz müqaviləsi ilə bağlı müəyyən edilən qiymət ticarət sirri olsa da, tendensiyanın özü əhəmiyyətlidir və dərin siyasi məzmuna malikdir. Son zamanlar Rusiya-Gürcüstan münasibətlərinin daha konstruktiv bir sahəyə keçdiyi nəzərə çarpır, belə bir vəziyyət barədə dalana dirənən Ermənistan-Rusiya münasibətləri haqqında danışmaq olmaz. Bu kontekstdə qaz tarifi məsələsi ikitərəfli münasibətlərin əsas indikatoru kimi nəzərdən keçirilə bilər”. Gürcüstan məsələləri üzrə ekspert Coni Melikyan isə nəşrə verdiyi müsahibəsində bildirib ki, bu, Ermənistan tərəfi ilə problemlər fonunda gözlənilən idi:“Gürcüstan və “Qazprom” 2006-cı ildən bəri ildə bir dəfə, 2017-ci ildən bəri isə hər iki ildən bir tranzit olaraq Gürcüstan vasitəsilə Ermənistana qaz ötürülməsinə dair razılaşma imzalayır. 2016-cı ildə başa çatan razılığa qədər Gürcüstan tərəfi Ermənistana tranzit üçün “Qazprom”dan tranzit həcminin 10%-i qədər təbii qaz alırdı. 2017-2018-ci illərdə bağlanan razılaşmaya əsasən isə Rusiya tərəfinin tələbi ilə Gürcüstan tranzit üçün qismən qaz və maliyyə kompensasiyası alırdı, yəni müəyyən bir həcmdə pul müəyyənləşdirildi. Gürcüstanın “Qazprom”la son müqaviləsi 2019-cu ilin martında, 2019-2020-ci illər üçün imzalanıb. İndi maraqlı olan odur ki, 2017-ci ilə qədər Gürcüstan, demək olar ki, Rusiya qazı almırdı və son iki ildə məhdud miqdarda, o cümlədən 2019-cu ildə təxminən 160 milyon kubmetr qaz alıb, bu da idxal olunan qazın 5% həcmini təşkil edir. Cari 2020-ci ildə isə 170 milyon kubmetr qazın idxalı planlaşdırılır. Burada istehlak üsulu maraqlıdır. Onlar qaz alırlar və artıq birjada iri şirkətlər bu qaz ehtiyatlarını rəqabətli qiymətə alma imkanı əldə edirlər. Tranzit üçün müəyyən bir miqdarda vəsait var və razılaşmanın ikinci elementi odur ki, Gürcüstan tərəfi kompensasiya edilən qazın əlavə həcmi üçün müraciət edə bilər”. Ekspert, istənilən halda, Ermənistanla müqayisədə Gürcüstanın uduşlu bir mövqedə olduğunu, baş verənlərin Ermənistan hakimiyyətinin yarıtmaz siyasətinin nəticəsi olduğunu bildirir.
Keçmiş gürcü diplomat, siyasi analitik İrakli Menaqarişvili də bildirib ki, Rusiya Gürcüstan üçün qazın qiymətini azaltmaqla sırf maraq kəsb edən qərar qəbul edib və bu qərarda siyasi elementlər də var. Menaqarişvilinin sözlərinə görə, Ermənistanla bağlı vəziyyət fərqlidir:“Rusiya bilir ki, əsas tədarükçüdür, Ermənistanın enerji alternativi yoxdur və rus qazından imtina edə bilməz, qiymət Ermənistanı qane etməsə də “Qazprom” bu bazarı ələ keçirib, siyasi problemlər buna əlavə olunur və başqa qiymətin razılaşdırılmasının alınmadığı məlum olur”. Ekspert qeyd edir ki, Gürcüstanın Azərbaycan kimi etibarlı tədarükçüsünün olması da diqqətdən yayınmamalıdır. Rus iqtisadçı Andrey Suzdaltsev də bildirir ki, Moskvada qaz qiymətinin Ermənistan üçün yenidən nəzərdən keçirilməsi planlaşdırılmır. Andrey Suzdaltsevin sözlərinə görə, Rusiyanın bu davranışının iqtisadi və siyasi səbəbləri var:“Razılıqların olmaması, fikir ayrılıqları bu məsələdə siyasi səbəblərin əsasındadır. Ermənistan günahı özündə axtarmalıdır”. O qeyd edib ki, koronavirusla əlaqədar Avrasiya İqtisadi Birliyi ərazisində, eləcə də Rusiyada vəziyyətin necə olması halını nəzərə alaraq, bənzər məsələlərə böhranlardan sonra toxunmaq İrəvan üçün daha məntiqlidir. Nahid SALAYEV
