Məlum olduğu kimi, Azərbaycanda əhalinin mənzil şəraitinin yaxşılaşdırılması məqsədilə hökumət Mənzil İnşaatı Dövlət Agentliyi (MİDA) və İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu (İKZF) vasitəsi ilə güzəştli və nisbətən aşağı faizli ipoteka kreditlər təklif edir. Müraciətlərin sayı bu növdən olan ipoteka kreditlərinə tələbin yüksək olduğunu göstərir.
Hazırda bu növ ipoteka kreditlərindən yararlanmaq istəyənlərin sayı yüksəkdir. Bu da ölkədə mənzillə təminat probleminin hələ tam həllini tapmadığını göstərir. Ekspertlərin fikrincə, MİDA-nın bu ilin martında 442 mənzil üzrə keçirdiyi güzəştli mənzil satışında 25 minə yaxın şəxsin müraciət etməsi əslində ölkədə evsiz olan və dövlət təyinatlı ipoteka kreditindən yararlana bilməyənlərin sayının yüksək olduğundan xəbər verir. Nəzərə alsaq ki, güzəştli mənzil satışından və ya güzəştli ipotekadan yalnız İKZF və MİDA-nın müəyyənləşdirdiyi kateqoriyalara cavab verən vətəndaşlar yararlana bilər, o zaman evə ehtiyacı olanların sayının 25 mindən də yüksək olması sirr deyil. Hökumətin təklifləri ilə yanaşı, ölkədə fəaliyyət göstərən kommersiya banklarının da fərqli ipoteka kredit paketləri var. Lakin onlar nisbətən bahadır. Daşınmaz əmlak üzrə mütəxəssis Elnur Fərzəliyev bildirir ki, hazırda Azərbaycanın mənzil portfeli təxminən 2 milyon 800 min civarındadır. Başqa sözlə desək, bu rəqəm ölkədə bina və həyət evlərinin ümumi sayını göstərir. Bununla belə, mütəxəssis bildirir ki, əhali arasında evsiz olanların sayı da kifayət qədər çoxdur. Onun sözlərinə görə, buna əsas səbəb ipoteka krediti şərtlərinin ağır, eləcə də illik faiz və aylıq ödənişlərin əhalinin gəlirlərindən yüksək olmasıdır. Bununla belə, o, son iki il ərzində ipoteka krediti ilə satılan mənzillərin nağd satışla müqayisədə üstünlük təşkil etdiyini də vurğulayıb, lakin əlavə edib ki, bu satışlar əhalinin məişət şəraitinin tədricən yaxşılaşdığını deməyə imkan vermir: “Çünki elə insanlar var ki, onların 3-5, hətta 8-10 evi var, amma elə ailələr də var ki, bir neçə ailə - yəni, oğlunun, qızının ailəsi, - hamısı bir evdə yaşayırlar və ya kirayədə qalırlar. Onlar arasında gənc ailələr üstünlük təşkil edir”. Onun fikrincə, tikinti şirkətlərinin irəli sürdüyü daxili kredit sistemi də məsələni həll etməyə qadir deyil, çünki bu zaman illik faiz dərəcəsi yüksək olur və ilkin ödəniş tələbi isə 30 faizdən başlayır. Ekspert BBC-yə açıqlamasında bu şərtləri orta əməkhaqqı alan azərbaycanlının daxili kreditdən yararlanması üçün əlçatan saymır. O, ölkədə daşınmaz əmlak sektorunu canlandırmaq və tikinti sahəsinin ölkə iqtisadiyyatında payını artırmaq üçün ipotekanın 2 faizə endirilməsini təklif edir. İpoteka və Kredit Zəmanət Fondundan isə bildirilir ki, ipoteka kreditləri üzrə maksimal məbləğ, illik faiz dərəcələrinin yuxarı həddi ölkədaxili sosial-iqtisadi vəziyyətin təhlili əsasında, formalaşmış ipoteka portfeli üzrə orta parametrlər və digər iqtisadi göstəricilər nəzərə alınmaqla Fondun Himayəçilik Şurası tərəfindən müəyyən olunur. İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu onu da bildirir ki, qurum güzəştli ipoteka kreditlərinin daha çox vətəndaş üçün əlçatan olmasına çalışır. Son vaxtlar ipoteka kreditlərinə marağın artdığını bildirən fond 2020-2025-ci illər ərzində 20 min ailənin yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması məqsədilə 1,7 mlrd. manat məbləğində ipoteka kreditlərinin maliyyələşdirilməsini nəzərdə tutub. Qurumdan verilən məlumata görə, fond maliyyə çətinliyi yaranmış borcalanların hüquqlarının müdafiəsi məqsədilə restrukturizasiya mexanizminin tətbiqinə də başlayıb. Bundan əlavə, İKZF digər dövlət qurumları ilə birlikdə elektron ipoteka sistemini genişləndirərək tək şəxsiyyət vəsiqəsi ilə ipoteka krediti verməyə hazırlaşır.
Hazırda adi ipoteka kreditləri üzrə maksimal kredit məbləği 150 min manat, faiz dərəcəsi illik 8 faiz, güzəştli ipoteka kreditləri üzrə isə maksimal məbləğ 100 min manat, faiz dərəcəsi 4 faiz təşkil edir. Azərbaycanda ipoteka krediti götürmək üçün müxtəlif şərtlər olsa da, bütün hallarda müraciətçidən rəsmi maaş göstərmək tələb olunur. Bundan əlavə, Azərbaycanda ipoteka kreditinə müraciət edən zaman ailə tərkibi haqqında arayış da tələb edilir. Daşınmaz əmlak bazarı üzrə təhlilçi Elnur Fərzəliyev hesab edir ki, bu şərtlər daxilində ayda 500 manat ipoteka krediti vermək istəyən şəxsin gərək aylıq gəliri 1000 manatdan yuxarı olsun. Çünki minimum 3 nəfərdən ibarət gənc ailənin aylıq yaşayış təminatı 600 manat hesablanacaq. Yerdə qalan məbləğ, yəni 400 manat isə ipoteka üçün kifayət etmir. Onun sözlərinə görə, güzəştli ipoteka kreditlərini vətəndaşlar üçün əlçatmaz edən mühüm amil Azərbaycanda, xüsusilə paytaxt Bakıda əmlakların qiymətinin kəskin baha olmasıdır: “Hazırda ipoteka predmetinə çevrilə bilən yeni tikili binada 1 otaqlı təmirli və çıxarışlı mənzilin qiyməti 100 min manatdan bahadır. Təbii ki, bu gün 25 illik ipoteka götürən vətəndaş düşünəndə ki, 25 ilin sonunda yalnız 1 otaqlı evə sahib olacaq, o zaman vətəndaşlar bu cür kreditlərdən uzaq durmağa çalışır. Azərbaycanda güzəştli ipoteka faizinin minimum həddi 4-dür, digər ipoteka faizləri 6-8 faiz, bankdaxili ipotekalar isə 10 faizdən başlayır. Belə olan halda ipotekaya mənzil götürən vətəndaş 25-30 ildən sonra bir yox, 2-3 mənzilin qiymətini ödəmiş olur. Nəzərə alsaq ki, bu gün əhalinin əksəriyyətinin maaşı minimum əməkhaqqı səviyyəsindədir, o zaman insanların çoxu sadə ipoteka təkliflərindən belə yararlana bilmir. Nəticədə vətəndaşlar banklardan digər təyinat üzrə kredit götürüb, başqa bir ərazidə ucuz və sənədsiz həyət evi almağa məcbur olurlar”. Bir çox ölkələrdə ipoteka kredit faizlərinin dərəcəsi olduqca aşağğıdır. Məsələn, koronavirus pandemiyası ortaya çıxdıqdan sonra Avropanın ipoteka mənzil bazarında isə vətəndaşlar üçün ciddi güzəştlər tətbiq olunub. Pandemiya nəticəsində mərkəzi banklar tərəfindən faiz dərəcələrinin sıfıra yaxın həddə endirilməsi illik ipoteka faizlərinin də aşağı düşməsinə gətirib çıxarıb. Hazırda Böyük Britaniyada mənzillərin ipoteka ilə satışı illik 1.5 faizdən təklif olunur. İngiltərə Bankı mayın 5-də uçot dərəcəsini 1 faizədək artırdıqdan sonra əhali arasında uzunmüddətli və sabit illik faiz dərəcəsi ilə ipoteka krediti götürmək istəyənlərin sayı artıb. Avropanın ən böyük data analizi və toplama mərkəzi sayılan “Statista”nın məlumatına görə, hazırda Avropa qitəsində ən ucuz illik ipoteka faizi Portuqaliya (0.61%), Danimarka (0.67%) və Finlandiyada (0.72%) müşahidə olunur. Digər ölkələrdə isə bu göstərici 1 faizdən yüksəkdir. Avropada ən böyük illik ipoteka faizləri isə Polşa (4.6%), Macarıstan (4.33%) və Rumıniyadadır (3.68%).
Tahir TAĞIYEV
