Xalid Kərimli: "Dövlət bazarın işinə mümkün qədər az müdaxilə etməlidir, əks halda qiymətlər artacaq və tıxaclar daha da güclənəcək"
Türkiyədə bəzi bələdiyyələrin şadlıq saraylarında həftənin müəyyən günlərində toy mərasimlərini məhdudlaşdırması region ölkələrində də oxşar addımların mümkünlüyü barədə müzakirələrə səbəb olub. Bu qərarlar əsasən şəhərsalma, səs-küyün azaldılması və ictimai asayiş arqumentləri ilə izah edilsə də, onların iqtisadi və sosial nəticələri kifayət qədər mürəkkəbdir. Eyni modelin Azərbaycanda tətbiq olunub-olunmayacağı sualı isə daha geniş kontekstdə qiymətləndirilməlidir.
Hazırda Azərbaycanda toy mərasimlərinin konkret günlər üzrə inzibati qaydada qadağan olunması ilə bağlı rəsmi qərar yoxdur. Lakin nəzəri olaraq belə bir addımın atılması xidmət sektoruna birbaşa təsir göstərə bilər. Toy sənayesi ölkədə minlərlə insanın məşğulluğunu təmin edir. Şadlıq sarayları, restoranlar, musiqiçilər, foto-video xidmətləri, dekorasiya və gülçülük sahələri, nəqliyyat xidməti və digər əlaqəli bizneslər bu bazarın tərkib hissəsidir. Məhdudiyyət tətbiq olunarsa, fəaliyyət günlərinin azalması gəlirlərin həftənin müəyyən günlərinə sıxlaşmasına səbəb olacaq və resursların qeyri-bərabər bölüşdürülməsi problemi yaranacaq.
İqtisadçı Xaliq Kərimlinin yanaşmasına görə, dövlətin bazara hər bir inzibati müdaxiləsi nəticəsiz qalmır. O, taksi bazarına edilmiş müdaxiləni misal gətirərək bildirir ki, bu addım taksilərin sayının əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına və xidmət qiymətlərinin ciddi artmasına səbəb olmuşdu. Onun fikrincə, oxşar inzibati məhdudiyyət şadlıq saraylarının fəaliyyət səmərəliliyini də azalda bilər. Onsuz da dini mərasimlər və mövsümi faktorlar, məsələn, Ramazan və Məhərrəm ayları bu biznesin fəaliyyətində fasilələr yaradır. Sabit xərcləri yüksək olan obyektlər fəaliyyət göstərmədiyi aylardakı xərcləri digər aylara yükləməyə məcbur qalır və bu da qiymət artımına gətirib çıxarır. Nəticədə istehlakçı daha yüksək tariflərlə üzləşə bilər.
Sosial baxımdan isə toyların müəyyən günlərə məhdudlaşdırılması ailələrin planlaşdırma azadlığını məhdudlaşdıra və narazılıq yarada bilər. Azərbaycanda toylar əsasən həftəsonları keçirilir. Əgər məhdudiyyətlər məhz bu günləri əhatə etsə, mərasimlərin digər günlərə sıxlaşması qaçılmaz olacaq.
Bu məsələ xüsusilə Bakı üçün həssasdır. Paytaxtda onsuz da nəqliyyat sıxlığı ciddi problemdir. Toyların həftənin yalnız müəyyən günlərində keçirilməsinə icazə verilməsi həmin günlərdə avtomobil axınının pik həddə çatmasına səbəb ola bilər. Bu isə tıxac problemini azaltmaq əvəzinə daha da dərinləşdirə bilər. Xaliq Kərimli hesab edir ki, tıxaclarla mübarizənin yolu qadağalar deyil, ictimai nəqliyyatın genişləndirilməsi və səmərəliliyinin artırılmasıdır. Əks halda, məhdudiyyət tətbiq edilnətən günlərdə şəhərdə nəqliyyat yükü daha da artacaq.
Ümumilikdə, Türkiyədə tətbiq olunan modelin Azərbaycanda mexaniki şəkildə təkrarlanması məqsədəuyğun görünmür. Hər bir ölkənin sosial davranış modeli, iqtisadi strukturu və şəhər infrastrukturunun xüsusiyyətləri fərqlidir. Azərbaycanda belə bir qərarın qəbulu xidmət sektorunda qiymət artımına, resurs planlaşdırılmasında çətinliklərə və paytaxtda nəqliyyat sıxlığının artmasına səbəb ola bilər. Bu baxımdan, mümkün inzibati müdaxilələrdən əvvəl iqtisadi təsir qiymətləndirilməsi aparılması və alternativ mexanizmlərin, xüsusilə nəqliyyat infrastrukturunun təkmilləşdirilməsinin nəzərdən keçirilməsi daha rasional yanaşma hesab oluna bilər.
Akif NƏSİRLİ
