Azərbaycanda sosial sığorta əsaslı müavinətlər sahəsində aparılan islahatlar kağız üzərində və rəsmi açıqlamalarda vətəndaş rifahını artırmağa, prosesi sadələşdirməyə və insan faktorunu minimuma endirməyə xidmət edir. Müavinətlərin proaktiv qaydada, elektron sistem üzərindən təyin olunması müasir idarəetmə baxımından müsbət addım kimi təqdim olunur. Lakin real təcrübə göstərir ki, bu islahatların bir qismi praktikada gözlənilən nəticəni vermir və bəzi hallarda vətəndaşların sosial təminata çıxışını daha da çətinləşdirir.
Xüsusilə əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinətin elektron sistemə keçirilməsindən sonra ciddi problemlər üzə çıxıb. TƏBİB-ə tabe tibb müəssisələri tərəfindən xəstəlik vərəqələrinin elektron sistemə səhv daxil edilməsi halları geniş yayılıb. Sistem isə bu səhvləri avtomatik olaraq qəbul etmir. Nəticədə minlərlə xəstə aylardır müavinət ala bilmir. Daha ciddi problem isə ondan ibarətdir ki, sistemdə yaranan səhvlərin düzəldilməsi aylarla vaxt aparır və bu müddətdə məsuliyyət konkret olaraq heç bir qurumun üzərinə götürülmür.
Dəmirov İsmayıl Vəliyəddin oğlunun timsalında bu problemlərin insan taleyinə necə birbaşa təsir etdiyini aydın görmək mümkündür. Şəkərli diabet xəstəsi olan və ayaq pəncəsi amputasiya edilən bu şəxs faktiki olaraq əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirsə də, qanunvericiliyə uyğun düşən altı aylıq müavinəti ala bilməyib. O, yalnız iş yerinin hesabına verilən 14 günlük ödənişlə kifayətlənib və beş aydan artıqdır ki, müavinət gözləyir. Xəstəxana elektron bülletenin açıldığını bildirir, iş yeri isə həmin bülletenin sistemdə görünmədiyini deyir. Dövlət Sosial Müdafiə Fondu isə faktiki olaraq prosesə müdaxilə edə bilmir, çünki sənəd sistemdə görünmür.
Bu vəziyyət göstərir ki, elektronlaşma özü-özlüyündə problemi həll etmir. Əksinə, sistemlər arasında koordinasiya zəif olduqda, məsuliyyət mexanizmi aydın müəyyənləşdirilmədikdə və operativ düzəliş imkanları olmadıqda, vətəndaş daha ağır vəziyyətə düşür. Ən narahatedici məqam isə sosial cəhətdən həssas qrupda olan, yataq rejimində olan bir xəstənin aylarla dövlət təminatından kənarda qalmasıdır.
Təhlillər göstərir ki, mövcud islahatlar paralel olaraq nəzarət, cavabdehlik və operativ müdaxilə mexanizmləri ilə tamamlanmalıdır. Elektron sistemdə yaranan texniki və ya məlumat xətalarına görə vətəndaş cəzalandırılmamalıdır. Əks halda, sosial sığorta islahatları vətəndaş üçün rahatlıq deyil, əlavə risk və qeyri-müəyyənlik mənbəyinə çevrilir. Bir il əvvəl dərc olunmuş məqaləyə baxmayaraq, problemin hələ də həll edilməməsi isə bu sahədə sistemli boşluqların mövcudluğunu açıq şəkildə ortaya qoyur.
Akif NƏSİRLİ
