Adil Qeybulla: "Hazırkı mərhələdə özəl tibb müəssisələri, demək olar ki, tibbi sığorta sistemindən kənarda qalır...
"Azərbaycanda icbari tibbi sığorta sistemi yaradılarkən əsas məqsəd vətəndaşların tibbi xidmətə çıxışını asanlaşdırmaq, maliyyə yükünü azaltmaq və seçim azadlığını təmin etmək idi. Rəsmi sənədlərdə də açıq şəkildə qeyd olunur ki, sığorta haqqı ödəyən vətəndaş həkimi və tibb müəssisəsini seçmək hüququna malikdir. Lakin son dövrlər mediada və ictimai müzakirələrdə səslənən faktlar göstərir ki, bu hüquq praktikada ciddi şəkildə məhdudlaşdırılır və sistemin real icrası elan edilən prinsiplərlə uzlaşmır.
Teleqraf.az-da dərc olunan məqalə və digər mediada yer alan materiallar göstərir ki, İTS üzrə Dövlət Agentliyi və TƏBİB maliyyə axınını əsasən dövlət tibb müəssisələrinə yönəldir. Bunun nəticəsində özəl tibb müəssisələrinə göndərişlərin verilməsi faktiki olaraq qadağan edilir və ya süni əngəllərlə müşayiət olunur. Bu qadağa rəsmi normativ aktlarda əksini tapmasa da, qeyri-rəsmi “tapşırıq” formasında icra olunur. Buna rəğmən İTS-da bir sıra özəl tibb müəssisələrinə üst-üstə 4,2 milyon manat xidmət haqqı köçrülüb. Xidmət göstərilməyibsə, "xidmət haqqı" hansı məqsədlər üçün köçrülüb? Nəticədə vətəndaşlar sığorta haqqı ödədikləri halda, sığorta hesabına özəl klinikalarda müayinə və müalicə almaqda ciddi çətinliklərlə üzləşirlər.
Praktikada bu mexanizm vətəndaş üçün əlavə stress və vaxt itkisi yaradır. Xəstələr əvvəlcə dövlət poliklinikalarında saatlarla növbədə gözləməli, göndəriş almalı, daha sonra isə başqa tibb müəssisəsinə müraciət etməlidirlər. Bəzi hallarda sənədlərin natamam sayılması və ya subyektiv yanaşma səbəbindən göndəriş ümumiyyətlə verilmir və pasiyentin müraciəti rədd olunur. Bu isə tibbi xidmətin mahiyyətinə ziddir, çünki səhiyyə sistemi insanı bürokratik mübarizəyə deyil, müalicəyə yönəltməlidir.
Bu yanaşma yalnız pasiyent hüquqlarını məhdudlaşdırmır, eyni zamanda rəqabət mühitini də zəiflədir. Özəl tibb müəssisələrinin sistemdən faktiki olaraq kənarda saxlanılması xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsinə mane olur və sığorta fondu vəsaitlərinin daha səmərəli istifadəsi imkanlarını azaldır. Dövlətin əsas arqumenti özəl sektora vəsait axınının maliyyə dayanıqlığını poza biləcəyi ilə əsaslandırılsa da, bu arqument vətəndaşın seçim azadlığının məhdudlaşdırılmasına haqq qazandırmaq üçün yetərli görünmür.
Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, icbari tibbi sığortanın uğurlu modeli məhz balanslı və rəqabətli yanaşma üzərində qurulur. Almaniyada sığorta fondları dövlət və özəl klinikalarla bərabər əsaslarla müqavilə bağlayır və pasiyent birbaşa istədiyi həkimə müraciət edə bilir. Türkiyədə sosial sığorta sistemi özəl xəstəxanaları da əhatə edir və bu, xidmət keyfiyyətinin yüksəlməsinə şərait yaradır. Niderlandda isə sığorta şirkətləri arasında rəqabət mövcuddur və pasiyent mərkəzli yanaşma əsas prinsip sayılır. Bu nümunələr göstərir ki, maliyyə balansını qorumaqla yanaşı, real seçim azadlığını təmin etmək mümkündür.
Professor Adil Qeybullanın da qeyd etdiyi kimi, hazırkı mərhələdə özəl tibb müəssisələri demək olar ki, tibbi sığorta sistemindən kənarda qalır və özəl klinikanı seçən pasiyentlər əlavə çətinliklərlə üzləşirlər. Eyni zamanda, özəl sektorda da müəyyən özbaşınalıqların mövcudluğu etiraf olunur ki, bu da nəzarət və tənzimləmə mexanizmlərinin gücləndirilməsinin vacibliyini göstərir. Onun fikrincə, ideal halda tibbin inkişaf səviyyəsi elə olmalıdır ki, həkim seçimi problemi aktuallığını itirsin, lakin bu mərhələyə çatmaq üçün hələ ciddi islahatlara ehtiyac var.
Nəticə etibarilə, problem icbari tibbi sığortanın özündə deyil, onun mərkəzləşdirilmiş və inzibati idarəetmə modelindədir. Qeyri-rəsmi tapşırıqlar, uzun gözləmə müddətləri və rəqabəti boğan yanaşma sığortanın əsas fəlsəfəsinə, vətəndaş üçün əlçatan, keyfiyyətli və seçim azadlığına əsaslanan tibbi xidmətə ziddir. Əgər sistem həqiqətən pasiyent mərkəzli olmaq istəyirsə, həm dövlət, həm də özəl sektor üçün bərabər və şəffaf qaydalar yaratmalı, göndəriş mexanizmini inzibati alət deyil, vətəndaşın maraqlarına xidmət edən mexanizmə çevirməlidir.
Akif NƏSİRLİ
