Bakı Metropolitenində maliyyə nöqsanlarının aradan qaldırılmaması təkcə texniki-smeta səhvləri kimi deyil, dövlət investisiyalarının idarə olunması modelində sistemli problemlərin göstəricisi kimi qiymətləndirilməlidir. Hesablama Palatasının açıqladığı faktlar göstərir ki, söhbət ayrı-ayrı icraçıların səhlənkarlığından yox, planlaşdırma, icra və nəzarət zəncirində uzun müddətdir formalaşmış institusional boşluqlardan gedir.
Audit materiallarında əsas diqqət layihə-smeta sənədlərinə edilir. Layihədə nəzərdə tutulmayan işlərin sonradan smetaya salınması, normativ əmsalların səhv tətbiqi, məsafə və həcm göstəricilərinin şişirdilməsi faktiki olaraq xərclərin süni şəkildə artırılmasına şərait yaradır. Bu cür hallar təsadüfi texniki yanlışlıqdan daha çox, risklərin əvvəlcədən qiymətləndirilməməsi və dəyişikliklərin şəffaf mexanizm olmadan rəsmiləşdirilməsi ilə bağlıdır. Dövlət vəsaiti hesabına maliyyələşən iri infrastruktur layihələrində bu yanaşma büdcə intizamını zəiflədir və xərclərin real dəyərini qeyri-müəyyən edir.
Diqqətçəkən məqamlardan biri də ondan ibarətdir ki, müəyyən edilmiş nöqsanlar bir il ərzində aradan qaldırılmayıb. Bu fakt tövsiyələrin formal xarakter daşıdığını və icraedici qurumlar üçün real məsuliyyət mexanizmlərinin işləmədiyini göstərir. Hesablama Palatası audit orqanı kimi pozuntuları aşkar edir, lakin onun tövsiyələrinin icrası əsasən icraçı qurumun iradəsindən və siyasi-inzibati nəzarətin gücündən asılı qalır. Əgər bu nəzarət zəifdirsə, audit hesabatı praktiki nəticə doğurmur.
Problemin kökü daxili nəzarət sisteminin səmərəsizliyində də axtarılmalıdır. Layihə-smeta dəyişiklikləri, əlavə işlərin həcmi və qiymətləri üzrə qərarlar müstəqil ekspertiza və real bazar göstəriciləri ilə uzlaşdırılmadıqda, audit mərhələsində aşkarlanan uyğunsuzluqlar qaçılmaz olur. Bu isə onu göstərir ki, nəzarət əsasən “sonradan yoxlama” prinsipi ilə aparılır, halbuki effektiv maliyyə idarəçiliyində önləyici nəzarət mexanizmləri əsas rol oynamalıdır.
Tövsiyələrin yerinə yetirilməməsinin digər mühüm səbəbi məsuliyyət bölgüsünün qeyri-müəyyənliyidir. Layihə sifarişçisi, icraçı, texniki nəzarətçi və ekspertiza orqanları arasında səlahiyyətlər dəqiq ayrılmadıqda, nəticədə heç bir tərəf maliyyə pozuntularına görə real cavabdehlik daşımır. Bu vəziyyət isə eyni nöqsanların illər ərzində təkrar baş verməsinə zəmin yaradır.
Daha geniş prizmadan baxdıqda, metroda aşkarlanan maliyyə nöqsanları ölkədə iri dövlət layihələrinin idarə olunmasında şəffaflıq və hesabatlılıq problemini gündəmə gətirir. Bu cür layihələrdə hər bir artıq manat dolayısı ilə ya büdcə kəsirini artırır, ya da alternativ sosial və iqtisadi layihələrin maliyyələşdirilməsi imkanlarını azaldır. Yəni məsələ yalnız konkret obyektlə məhdudlaşmır, ümumi fiskal intizam və ictimai etimadla birbaşa əlaqəlidir.
Nəticə etibarilə, Hesablama Palatasının tövsiyələrinin icrasız qalması onu göstərir ki, audit institutunun təsir gücü icra mexanizmləri ilə möhkəmləndirilməyib. Real dəyişiklik üçün təkcə pozuntuların sadalanması kifayət etmir; tövsiyələrin icrasına görə konkret məsuliyyət, vaxt çərçivəsi və sanksiya mexanizmləri müəyyənləşdirilməlidir. Əks halda, metroda bu gün müşahidə olunan maliyyə nöqsanları sabah digər iri infrastruktur layihələrində də eyni formada təkrarlana bilər.
Məsələyə münadibət bildirmək üçün Bakı Metropoliteninin mətbuat xidmətinin əməkdaşı Bəxtiyar Məmmədovla əlaqə saxladır. O bildirdi ki, [email protected] e-poçt ünvanına sorğu göndərin. Biz də sorğumuzu həmin ünvana göndərib, cavab gözlədik. Lakin günün sonuna qədər sorğumuza cavab verilmədi. Cavab nə vaxt gəlsə onu da dərc etməyə hazırıq.
Akif NƏSİRLİ
