Bakı və Abşeron yarımadasında mövcud olan göllər onilliklər boyu şəhərin təbii drenaj sistemi rolunu oynayıb. Bu göllər yağış və yeraltı suların toplanmasını təmin edərək həm subasma riskini azaldır, həm də ekoloji tarazlığı qoruyurdu. Lakin son illərdə, xüsusilə 2014-2025-ci illər arasında aparılan plansız urbanizasiya və qeyri-qanuni tikinti fəaliyyəti bu təbii mexanizmi ciddi şəkildə sıradan çıxarıb.
Bir sıra tanınmış göllərin ya tam, ya da qismən qurudulması bunun bariz nümunəsidir. Yasamal rayonundakı Qanlı gölün yarıdan çoxunun qurudulması, Binəqədidə Masazır gölünün tamamilə yox edilməsi, Böyükşor gölünün təxminən 30 faizinin doldurulması, Lökbatan gölünün faktiki olaraq xəritədən silinməsi və Məhəmmədi kənd gölünün bir hissəsinin məhv edilməsi nəticəsində həmin ərazilər öz sutoplayıcı funksiyasını itirib. Bu proseslərin böyük əksəriyyəti rəsmi icazələrlə həyata keçirilib ki, bu da problemin təkcə ekoloji deyil, eyni zamanda institusional xarakter daşıdığını göstərir.
Qurudulan göl sahələrinin zəbt edilərək yaşayış və kommersiya obyektlərinə verilməsi şəhər üçün yeni risklər yaradıb. Güclü yağışlar zamanı suyun təbii şəkildə toplanacağı və yönləndiriləcəyi ərazilər olmadığından, yağış suları küçələrdə, həyətlərdə və binaların zirzəmilərində yığılır. Nəticədə Binəqədi və Sabunçu rayonlarının bir hissəsi mütəmadi olaraq subasmaya məruz qalır. Halbuki bu ərazilərdə tikilən əmlakların əksəriyyətinə rəsmi dövlət sənədləri verilib və vətəndaşlar onları qanuni əsaslarla əldə etdiklərini düşünürlər. Reallıqda isə bu tikililər təbii ekosistemin pozulması hesabına formalaşıb.
Keçmişlə müqayisədə problemin daha aydın göstərir. Təxminən 30-40 il əvvəl Bakının heç bir ərazisində bu cür genişmiqyaslı subasma halları müşahidə edilmirdi. Səbəb sadə idi: göllər mövcud idi və yağış sularını özünə çəkərək şəhəri qoruyurdu. İndi isə bu təbii qoruyucu mexanizm süni örtüklərlə əvəz olunub və nəticə olaraq su şəhərin ən zəif nöqtələrini vurur.
Sədərək ticarət mərkəzinin hər il subasmaya məruz qalması da bu zəncirin tərkib hissəsidir. Lökbatan gölünün yerində aparılan hündürmərtəbəli tikintilər həmin ərazinin su balansını tamamilə dəyişib. Gölün yoxluğu yağış sularının toplanacağı məkanı aradan qaldırıb və su özünə başqa yol taparaq ticarət obyektlərini və ətraf infrastrukturu zədələyir.
Mövcud vəziyyət göstərir ki, Bakı və Abşeron yarımadasında subasma problemi təkcə iqlim və ya intensiv yağışlarla bağlı deyil. Bu, əsasən illərlə davam edən plansız tikinti, göl və su hövzələrinin qorunmaması və qısa müddətli iqtisadi maraqların uzunmüddətli ekoloji təhlükəsizlikdən üstün tutulmasının nəticəsidir. Əgər bu yanaşma dəyişməzsə, subasma halları daha da genişlənəcək və həm şəhər infrastrukturu, həm də vətəndaşların təhlükəsizliyi üçün ciddi risk olaraq qalacaq.
Akif NƏSİRLİ
