Abutalıb Səmədov: "...NATO müqaviləsinin 5-ci maddəsi onları bütün təhlükələrdən qoruyur"
Prezident İlham Əliyev bu il keçirilən ənənəvi Davos Forumunda Çin mediasina müsahibəsində demişdi ki, Trampa münasibətdə qeyri-müəyyənlik yoxdur, Trampın siyasətində də qeyri-müəyyənlik yoxdur: "Qeyri-müəyyənlik Avropa liderlərinin arasındadır. Onlar Trampa çox pisliklər ediblər".
Doğrudan da Avropa liderlərindən Emmanuel Makron, Olaf Şolts və digərləri Trampın seçki kampaniyasına bacardıqca mənfi töhfələr verirdilər, əleyhinə iş aparırdılar. Yəqin ki, vaxtı çatdıqca onlar cəzasını alacaq. İndi də həmin proses davam edir, Trampın əleyihinə iş aparanlarla onun münasibətləri yenə düzəlmir.
ABŞ və Avropa arasındakı münasibətlər, xüsusilə Donald Trampın siyasi səhnəyə qayıtması fonunda, həqiqətən də ciddi dəyişiklik mərhələsinə qədəm qoyub.
NATO və müdafiə xərcləri
Tramp prezident olduğu dövrdə Avropa ölkələrini, xüsusilə Almaniya, Fransa kimi aparıcı dövlətləri NATO-ya kifayət qədər maliyyə töhfəsi verməməkdə ittiham edirdi. Onun "ya pul verin, ya da sizi müdafiə etməyəcəyik" mesajı Avropada ciddi narahatlıq doğurdu. Bu yanaşma ənənəvi transatlantik münasibətlərdən fərqli idi.
Onlar hələ də Trampın Avropa siyasətinə qarşı çıxırlar. Yəqin bu tarixdə çox nadir dönəmdır ki, ABŞ-la Avropa, demək olar, qarşı-qarşıya dayanıb. Sizcə bunun sonu necə bitəcək?
"ABŞ-da sonuncu prezident seçkiləri ərəfəsində keçirilən kampaniyada Avropa liderləri də aktiv iştirak etdilər. Onlar açıq şəkildə göstərdilər ki, Demokratlar partiyasının namizədinin seçilməsində maraqlıdırlar və Trampın ABŞ prezidenti olmasını istəmirlər. Bu çox ciddi siyasi səhv idi. Həmin səhvin nəticələrini Avropa liderləri indi aydın şəkildə hiss edirlər.
Ağ Evdə qəbul zamanı Fransa liderinə göstərilən açıq hörmətsizlik, Vatikandakı görüşdən Makronun uzaqlaşdırılması və digər hərəkətlər Trampın Fransa prezidentinə münasibətinin yaxşı olmadığını açıq şəkildə göstərir. Hətta müsahibələrindən birində Tramp "Makron çox danışır və səhv danışır" ifadəsini işlətdi.
Almaniya kansleri yeni seçildiyindən onun vəziyyəti bir qədər yaxşıdır. Tramp əleyhinə təbliğatı əvvəlki kabsler Olaf Şols aparmışdı. Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, Avropa ölkələrinə tətbiq edilən 15 faizlik rüsum Avropa iqtisadiyyatına kifayət qədər problemlər yaradacaq. Lakin onlar bunu da sevinclə qarşıladılar. Çünki ehtiyat edirdilər ki, rüsum daha yüksək ola bilər.
Tramp açıq şəkildə bəyan elədi ki, bundan sonra Avropa ilə ticarətdə Amerikanin mənfi saldosunun olmasına imkan verməyəcək. O, bu istiqamətdə çox ciddi addımlar atır". Bunları baki-xeber.com.un müxbiri ilə məsələ barədə danışarkən politoloq Abutalıb Səmədov deyib.
O, şərhinə davam edərək bildirib ki, Avropanı daha çox narahat edən ikinci məsələ Trampın NATO-ya münasibətidir: "Həm Avropa, həm də digər ölkələrin liderləri belə düşünürdülar ki, NATO müqaviləsinin 5-ci maddəsi onları bütün təhlükələrdən qoruyur. Bu maddə belə şərh edilirdi ki, əgər hər hansı bir NATO üzvünə qarşı müharibə olarsa, Alyansın digər üzvləri də onun müttəfiqləri olaraq müharibəyə qoşulacaq və NATO üzvü olan ölkəyə hücum etmiş tərəfə qarşı müharibə aparacaqlar. Amma əslinə qalsa, 5-ci maddədə açıq şəkildə yazılıb ki, NATO üzvlərindən birinə qarşı müharibə olarsa, digər üzvlər hərbi müdaxilə də daxil olmaqla, hücuma məruz qalan NATO üzvünə əlindən gələn köməyı göstərməlidir. Yəni burada başqa variantlar da mövcuddur. Hökm deyil ki, NATO-nun digər üzvləri mütləq müharibəyə qatılsın. Burada hərbi və maliyyə yardimları, digər dəstəklər də ola bilər. Tramp bunu belə də şərh etdi. Avropa ölkələrini daha cox qorxudan da budur. İndiyə qədər özünün bütün təhlukəsizliyini ABŞ-a bağlayan Avropa ölkələri hərbi güclərini artırmaq üçün, demək olar ki, heç bir iş görməyiblər. Bu gün bəlli olur ki, Avropanın ən böyük hərbi gücü Ukrayna ordusudur. Çox təəsüf ki, Ukrayna ordusunun da Rusiya ilə müharibə səbəbindən vəziyyəti o qədər də yaxşı deyil.
İndiyə qədər hərbi xərclərini ÜDM-in 2 faizi səviyyəsinə qaldırmaq istəməyən Avropa ölkələri indi hərbi xərcləri 2035-cu ilə qədər 5 faizə qaldırmaq öhdəliyi götürublər. Bu onların iqtisadiyyatına çox ciddi təsir göstərəcək.
Onsuz da Avropa ölkələrinin iqtisadi vəziyyəti o qədər də yaxşı deyil. Ukraynaya edilən yardımlar vəziyyəti bir qədər də ağırlaşdırır. Ancaq Avropa ölkələri onu da başa düşurlər ki, Rusiyanın qarşısı Ukraynada alınmalıdır. Əks halda onlar üçün çox ciddi problemlər yarana bilər.
Trampın təhlükəsizlik məsələlərinə bu münasibəti çox şeyi dəyişib. İndi Ramştaynda keçirilən görüşlərdə ABŞ, demək olar ki, iştirak etmir. Baxmayaraq ki, əvvəllər həmin görüşlərin əsas fiquru ABŞ-ın müdafiə naziri olub və digər dövlətləri də öz arxasınca aparmağa cəhd göstərib.
O da təsadüfi deyil ki, Tramp hakimiyyətə gələnə qədər Ukraynaya göstərilən hərbi yardımların yarısından çoxu Amerikanın payına düşürdü. Yəni Avropa ölkələri birlikdə Ukraynaya ABŞ-dan az yardım göstərib.
Düzdür, digər yardımlarda Avropanın payı bir qədər çoxdur.
Artıq ABŞ hərbi yardımları dayandırıb. Tramp tələb edir ki, Amerikanın verdiyi silahların pulunu Avropa ödəsin.
Ukraynaya göstərilən illik yardım təxminən 40 milyard dollar təşkil edib. Onun yarısından bir qədər azı Avropanın payına düşüb. İndi bütövlukdə 40 milyard dollar hərbi xərcin hamısını Avropa ödəyə biləcəkmi? Belə görünür ki, bu mümkün deyil. Lakin bu 40 milyard dollar da kifayət etmir, Ukraynanın Rusiya ordusunun qarşısında duruş gətirmək üçün daha çox yardıma ehtiyacı var. Bu da Avropanın imkanları xaricindədir.
NATO-nun toplantılarında da əvvəlki ab-hava yoxdur. Toplantıları mümkun qədər qısa keçirməyə, ABŞ prezidentinin bütün istəklərini nəzərə almağa çalışırlar, Avropa dövlətləri və NATO-nun baş katibi ona tərif deməkdə yarışa girirlər. Reallıq bundan ibarətdir və Avropa çox ciddi sıxıntı içindədir. Bu cur davam etsə NATO-nun gələcəyi ciddi şübhə altına düşə bilər. Avropa ölkələrinin təhlükəsizliyi onsuz da ciddi şübhə altındadır. Avropa dövlətləri bu sıxıntıdan çıxış yolları axtarmaqdadır. Avropa ölkələri ona ümid edirlər ki, gələcək seçkilərdə demokratlar qalib gələrlər və bununla da vəziyyət dəyişər. Respublikaçılar növbəti seçkiləri də udsa, bu, Avropada daha ciddi problemlərə səbəb ola bilər.
Dünyada çox böyük geosiyasi dəyişikliklər gedir. Trampın siyasəti dünyanı kəskin şəkildə dəyişdirdi və Avropa üçün də çox ciddi problemlər yaratdı. İndi Avropa liderləri vəziyyətdən çıxmağın yollarını axtarırlar. Onlar Trampı tutduğu yoldan müəyyən qədər çəkindirmək üçün əllərindən gələni etməyə çalışırlar. Hələlik ortada elə ciddi bir uğur yoxdur. Amma cəhdlər bundan sonra da davam edəcək, əks halda həm Avropa iqtisadiyyatını ciddi problemlər gözləyir, həm də onlar təhlükəsizliklə bağli ciddi çağırışlarla üz-üzə qalacaqlar. Avropanın vəziyyətdən necə çıxacağı hələlik aydın deyil".
Akif NƏSİRLİ
