Azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı­nın təb­li­ği

8 il bun­dan qa­baq ABŞ-ın "En-Bi-Si" te­le­ka­na­lı­nın jur­na­lis­ti Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev­dən mü­sa­hi­bə gö­tü­rər­kən ona ilk su­a­lı be­lə ol­du: "Hey­dər Əli­ye­vin xal­qı­nız üçün qoy­du­ğu irs ba­rə­də nə de­yə bi­lər­si­niz". Əl­bət­tə, su­al ak­tu­al, ma­raq­lı və dü­şün­dü­rü­cü idi, la­kin konkret de­yil­di. Çün­ki mər­hum Hey­dər Əli­yev xal­qı­mız üçün o qə­dər zən­gin mad­di-mə­nə­vi, nə­zə­ri-si­ya­si, hü­qu­qi-ide­o­lo­ji irs qo­yub ge­dib ki, on­la­rı bir qə­zet sə­hi­fə­lə­rin­də yaz­maq qey­ri-müm­kün­dür. Ta­ri­xi­mi­zin önəm­li bir his­sə­si­nə çev­ri­lən Hey­dər Əli­ye­vin ir­si əs­lin­də cildlər­lə ki­tab olan Müs­tə­qil­lik, Mü­a­sir­lik, Azər­bay­can­çı­lıq, Döv­lət­çi­lik və Və­tən­pər­vər­lik tə­lim­lə­rin­dən iba­rət­dir. 

İn­di isə ke­çən əs­rin son­la­rı­na qa­yı­daq. O vaxt mər­hum Hey­dər Əli­yev: "Azər­bay­ca­nın in­ki­şaf yo­lu ha­ya­na­dır" su­a­lı­nı be­lə ca­vab­lan­dır­mış­dı: "Azər­bay­ca­nın in­ki­şaf yo­lu Qər­bə­dir". "Mə­gər Gü­nəş Qərbdən çı­xır" su­a­lı­na isə mər­hum Pre­zi­dent be­lə ca­vab ve­rib: "Bi­zim üzü­müz Qər­bə­dir ki, ye­ni­dən Şərqdən do­ğaq". Bu bə­la­ğət və fə­sa­hət­li söz­lər­də hə­qi­qə­tən bö­yük mə­na və hik­mət var. Həm də şərqli­li­yi­nə, azər­bay­can­lı­lı­ğı­na işa­rə edən Hey­dər Əli­yev hə­min ifa­də ilə Şərqlə Qər­bin qov­şa­ğın­da yer­lə­şən öl­kə­mi­zin Şər­qin də­yər­lə­ri­ni, zən­gin mə­də­niy­yə­ti­ni, xal­qı­mı­zın əsrlər bo­yu for­ma­laş­dır­dı­ğı mil­li-mə­nə­vi ir­si­ni mü­a­sir dövrdə yük­sək in­ki­şa­fa na­il olan Qər­bin elm və tex­no­lo­gi­ya­sı, de­mok­ra­tik də­yər­lə­ri ilə uz­laş­dır­maq­la in­ki­şa­fın al­ter­na­tiv­siz is­ti­qa­mə­ti­ni gös­tər­di. Hə­min sə­bəb­dən, mər­hum Pre­zi­dent Azər­bay­can döv­lə­ti­nin tə­məl prin­sip­lə­ri­ni mü­əy­yən­ləş­di­rər­kən azər­bay­can­çı­lı­ğa xü­su­si diq­qət ver­di. Məş­hur "Mən fəxr edi­rəm ki, azər­bay­can­lı­yam" kə­la­mı­nın mü­əl­li­fi azər­bay­can­çı­lıq de­dik­də xal­qı­mı­zın həm də ümum­bə­şə­ri də­yər­lər­dən fay­da­lan­ma­sı­nın va­cib­li­yi­ni qeyd edir­di.

Mər­hum Hey­dər Əli­ye­vin çox­şa­xə­li fə­a­liy­yə­tin­də azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı­nın pri­o­ri­tet ol­ma­sı ba­rə­də Pre­zi­dent Ad­mi­nistra­si­ya­sı­nın rəh­bə­ri aka­de­mik Ra­miz Meh­di­yev ya­zır: "Hey­dər Əli­ye­vin Azər­bay­ca­na uzun­müd­dət­li rəh­bər­li­yi­nin ən san­bal­lı gös­tə­ri­ci­si azər­bay­can­çı­lıq məf­ku­rə­si­nin və mil­li ru­hun həd­siz yük­səl­mə­si, mil­li özü­nü­dər­kin in­ki­şa­fı, xal­qın ta­ri­xi yad­da­şı­nın özü­nə qay­ta­rıl­ma­sı ki­mi fun­da­men­tal prin­sip­lər əsa­sın­da mil­li döv­lət­çi­li­yin güc­lən­mə­si, si­ya­si ami­lə çev­ril­mə­si­dir".

Dün­ya miq­ya­sın­da azər­bay­can­lı­la­rın mil­li həm­rəy­li­yə küt­lə­vi tə­şəb­büs ta­ri­xi, de­mək olar ki, Azər­bay­ca­nın müs­tə­qil­lik ta­ri­xi ilə ya­şıd­dır. 1988-ci il­dən baş­la­ya­raq to­tal er­mə­ni tə­ca­vü­zü­nə mə­ruz qa­lan Azər­bay­can xal­qı bey­nəl­xalq aləm­də ha­ra­yı­na hay ve­rən doğ­ma öv­lad­la­rı­nı ara­yıb ax­tar­ma­ğa bö­yük eh­ti­yac du­yur­du. Er­mə­ni­lə­rin bey­nəl­xalq miq­yas­da böh­tan­çı in­for­ma­si­ya təb­li­ğat-təş­vi­qat təz­yiq­lə­ri­nə qar­şı dur­maq, əsl hə­qi­qə­ti dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti­nə çat­dır­maq üçün öl­kə­mi­zə doğ­ma olan in­san­la­rın, xü­su­sən xa­ric­də ya­şa­yan həm­və­tən­lə­ri­mi­zin həm­rəy­li­yi­nə bö­yük eh­ti­yac var idi. Se­pa­rat­çı er­mə­ni mək­ri­nin ya­rat­dı­ğı il­lü­zi­ya­nı da­ğıt­maq və Azər­bay­can hə­qi­qət­lə­ri­nin, Xo­ca­lı soy­qı­rı­mı­nın, Sum­qa­yıt ha­di­sə­lə­ri­nin və er­mə­ni van­da­liz­mi­nin əsl ma­hiy­yə­ti­ni dün­ya­ya çat­dır­maq­la in­for­ma­si­ya blo­ka­da­sı­nı qır­maq la­zım idi. Bu zə­ru­rə­ti ilk du­yan­la­rın bi­rin­ci­si mər­hum Hey­dər Əli­yev olub. Məhz onun tə­şəb­bü­sü və tək­li­fi ilə 16 de­kabr 1991-ci il­də Nax­çı­van Mux­tar Res­pub­li­ka­sı­nın Mil­li Məc­li­si de­kabr ayı­nın 31-ni Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın Həm­rəy­lik Gü­nü elan et­di. 

Qeyd edək ki, 1993-cü il­dən baş­la­ya­raq Hey­dər Əli­yev hər il de­kabr ayı­nın so­nun­da dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­na mü­ra­ci­ət edib, soy­daş­la­rı­mı­zı azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı əsa­sın­da həm­rəy­li­yə də­vət edib. 2001-ci il­də isə mər­hum pre­zi­dent Ba­kı­da Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın I Qu­rul­ta­yı­nın ke­çi­ril­mə­si haq­qın­da Sə­rən­cam im­za­la­dı. Nə­ha­yət, dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri hə­min il no­yab­rın 9-da Ba­kı­da top­laş­dı. Qu­rul­tay­da mil­li həm­rəy­lik kor­pu­su­nun me­ma­rı Hey­dər Əli­yev ge­niş nitq söy­lə­di. O, müs­tə­qil­lik, mü­a­sir­lik və azər­bay­can­çı­lıq ide­o­lo­gi­ya­sı­nın kon­tur­la­rı­nı də­qiq­ləş­dir­di. "Müs­tə­qil Azər­bay­can döv­lə­ti­nin əsas ide­ya­sı azər­bay­can­çı­lıq­dır" - de­yən sa­biq pre­zi­dent bə­yan et­di ki, "bi­zim ha­mı­mı­zı bir­ləş­di­rən, həm­rəy edən azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı­dır...".

Azər­bay­can­çı­lıq ter­mi­ni öl­kə­də ya­şa­yan bü­tün et­nik qrup və mil­lət­lə­ri ümum­döv­lət mə­na­fe və də­yər­lə­ri əsa­sın­da re­al su­rət­də bir­ləş­dir­mək ide­ya­sı­nın ver­bal­laş­dı­rıl­ma­sı ki­mi əsa­sən 1990-1993-cü il­lər­də, xü­su­si­lə ge­niş ya­yı­lan şo­vi­nizm və se­pa­rat­çı­lıq əh­val-ru­hiy­yə­si­nə qar­şı mü­ba­ri­zə ide­ya­sı ki­mi tə­şək­kül ta­pıb. Vur­ğu­la­yaq ki, bu an­la­yış ic­ti­ma­iy­yət tə­rə­fin­dən ki­fa­yət qə­dər tez dəs­tək­lə­nib və ye­ni məz­mun­lu ele­mentlər­lə zən­gin­ləş­di­ri­lib. Hə­min sə­bəb­dən özü­nün bü­tün tər­kib his­sə­lə­ri ilə bir­lik­də azər­bay­can­çı­lı­ğı ta­ma­mi­lə mil­li ide­o­lo­gi­ya­nın konkret, spe­si­fik for­ma­sı he­sab et­mək olar.

İde­o­lo­gi­ya ola­raq azər­bay­can­çı­lı­ğın ma­hiy­yə­ti öl­kə­ni mə­nə­vi və fi­zi­ki ba­xım­dan zə­if­lət­mək cəhdlə­rin­dən qo­ru­maq­dır. Bu ide­o­lo­gi­ya in­zi­ba­ti əra­zi qu­ru­lu­şu­na gö­rə uni­tar, si­ya­si qu­ru­luş və döv­lət ida­rə­çi­li­yi­nə gö­rə hü­qu­qi və de­mok­ra­tik döv­lət olan Azər­bay­ca­nın möh­kəm­lən­mə­si və in­ki­şa­fı­na xid­mət edir. Bu gün azər­bay­can­çı­lıq mil­li hə­ya­tın har­mo­ni­ya­sı­nın, kon­fes­si­ya­la­rın dinc ya­na­şı ya­şa­ma­sı­nın, öl­kə­də ya­şa­yan bü­tün et­nos­la­rın bir­gə ya­şa­ma­sı­nın ənə­nə­si, on­la­rın ümu­mi ta­le­yi və gə­lə­cək müs­tə­qil Azər­bay­ca­nın bü­töv­lü­yü, in­ki­şa­fı və fi­ra­van­lı­ğı uğ­run­da bir­gə mü­ba­ri­zə­si­nin ümu­mi ta­ri­xi təc­rü­bə­si­dir. Azər­bay­can­çı­lıq qar­şı­lıq­lı dəs­tək, to­le­rantlıq, əmək­daş­lıq və bə­ra­bər­li­yin əsa­sı­dır. Məhz azər­bay­can­çı­lıq va­si­tə­si­lə "və­tən, onun ta­ri­xi, di­li və adət-ənə­nə­lə­ri ol­ma­dan mən bir heç olar­dım" fik­ri­ni dərk edən fərd və­tən­da­şa çev­ri­lir. Çün­ki ba­şa dü­şür ki, "və­tə­nə olan təh­lü­kə şəx­sən mə­nə də, ai­lə­mə də, yə­ni mə­nim və ai­lə­min fi­ra­van­lı­ğı­na və hət­ta hə­ya­tı­mı­za da təh­lü­kə­dir".

La­kin dün­ya­nı öz göz­lə­ri ilə gö­rüb dərk et­mək, bə­zən kö­nül­lü, bə­zən də məc­bu­rən qlo­bal­la­şan dün­ya ilə bir­gə ad­dım­la­maq üçün hər bir in­san tək­cə mil­li ənə­nə­yə de­yil, həm də dün­ya si­vi­li­za­si­ya­sı­na mən­sub ol­du­ğu­nun fər­qi­nə var­ma­lı­dır. Ai­lə, soy, ic­ma, et­nos, dil, din bir­li­yi hə­ya­tı­mı­za tə­bii su­rət­də da­xil olan ka­te­qo­ri­ya­lar ol­sa da, fə­qət, mil­lə­tin föv­qün­də du­ran və onun dün­ya­gö­rü­şü­nün for­ma­laş­ma­sın­da fə­al iş­ti­rak edən də­yər­lər də var. Bu, yal­nız mil­li tə­əs­süb­keş­lik­lə məh­dud­laş­ma­yan, dün­ya­ya in­teq­ra­si­ya edən mil­li ide­o­lo­gi­ya­dır. Məhz bu də­yər­lə­rin tə­si­ri nə­ti­cə­sin­də mil­lət və döv­lə­ti­miz dün­ya tə­rə­fin­dən qə­bul edi­lir, öz uni­kal­lı­ğı­nı sax­la­maq­la in­ki­şaf edir, di­gər döv­lət­lər­lə qar­şı­lıq­lı mü­na­si­bət­lər qu­rur. Biz məhz bu ide­o­lo­gi­ya ilə Qər­bin mü­tə­rəq­qi elm və tex­no­lo­gi­ya­sı­na ma­lik olu­ruq, onun mə­də­sin­də həzm olun­mu­ruq.

Da­nıl­maz faktdır ki, mil­li ide­o­lo­gi­ya­mı­zın spe­si­fik for­ma­sı­nı-mul­ti­kul­tu­ral, to­le­rant azər­bay­can­çı­lı­ğı zə­ru­ri edən fak­tor­lar­dan bi­ri də öl­kə­mi­zin Av­ro­pa və Asi­ya­nın qo­vuş­du­ğu mə­kan­da yer­ləş­mə­si­dir. Bu­nun nə­ti­cə­si ola­raq mən­sub ol­du­ğu­muz si­vi­li­za­si­ya əsa­sən bu iki güc­lü qüv­və­nin tə­si­ri al­tın­da for­ma­la­şıb: Şərq tə­mə­li və Qərb tə­si­ri. Bu ba­xım­dan, azər­bay­can­çı­lı­ğın məz­mun­ca ma­hiy­yə­ti­ni bu­ra­da ya­şa­yan müx­tə­lif xalqla­rın, mə­də­niy­yət­lə­rin, ənə­nə­lə­rin, kon­fes­si­ya­la­rın vəh­də­ti təş­kil edir. Azər­bay­can­çı­lı­ğın gü­cü həm də on­da­dır ki, o, et­nik və fər­di ma­raq­la­rı döv­lə­tin si­ya­sə­ti ilə bir­ləş­dir­mə­yə, Azər­bay­can və­tən­daş­la­rı­nın mil­li-mə­nə­vi ey­niy­yə­ti­ni qo­ru­yub sax­la­ma­ğa, mü­ha­fi­zə et­mə­yə qa­dir­dir. Elə öl­kə­miz­də va­hid həm­rəy cə­miy­yət, va­hid xalq for­ma­laş­dı­ran ide­o­lo­gi­ya da məhz bu məf­ku­rə­dir. Eti­raf edək ki, cə­miy­yə­tin mü­əy­yən his­sə­si­nin mo­dernləş­mə­si, kos­mo­po­lit­ləş­mə­si və bu­na mü­va­fiq ola­raq öz əs­li və nəs­lin­dən qop­maq meyllə­ri də göz qa­ba­ğın­da­dır. Be­lə və­ziy­yət­də döv­lət-in­san, döv­lət-cə­miy­yət vəh­də­ti­nə da­ha bö­yük eh­ti­yac du­yu­lur. Gö­rün­dü­yü ki­mi, hə­qi­qi azər­bay­can­çı­lıq həm də güc­lü döv­lət ha­ki­miy­yə­ti­ni və möh­kəm mil­li in­ti­za­mı, mil­li ma­raq­la­rı və mil­li özü­nü­dər­ki bir­ləş­di­rən ide­ya­nın nü­və­si, ma­ya­sı və özü­dür.

Azər­bay­can­çı­lı­ğın təb­li­ği is­ti­qa­mə­tin­də son il­lər­də öl­kə­miz­də ke­çi­ri­lən müx­tə­lif səp­ki­li bey­nəl­xalq təd­bir­lə­rin ro­lu­nu xü­su­si­lə qeyd et­mək la­zım­dır. Bu ba­xım­dan hər il ke­çi­ri­lən Ba­kı Hu­ma­ni­tar Fo­ru­mu, 2016-cı il no­yab­rın 16-da pay­tax­tı­mız­da açı­lan Dün­ya Xə­bər Agentlik­lə­ri­nin V Konqre­si, Asi­ya və Sa­kit Oke­an Öl­kə­lə­ri İn­for­ma­si­ya Agentlik­lə­ri Təş­ki­la­tı­nın XVI Baş As­samble­ya­sı­nın bir­gə təd­bi­ri müs­təs­na əhə­miy­yət da­şı­yır. Tək­cə son təd­bir­də Azər­bay­can re­al­lıq­la­rı­nı ey­ni vaxtda dün­ya­nın azı yüz in­for­ma­si­ya or­qa­nı­nın işıq­lan­dır­ma­sı çox mət­ləb­lər­dən xə­bər ve­rir. Bu möh­tə­şəm bey­nəl­xalq təd­bir­lər əs­lin­də Azər­bay­ca­nın bü­tün mad­di-mə­nə­vi va­ri­da­tı­nın və bu va­ri­dat sa­hi­bi­nin - to­le­rant, mul­ti­kul­tu­ral, Şərq əsas­lı, Qərb tə­sir­li, sülhmə­ram­lı azər­bay­can­çı­lı­ğın nə­yə qa­dir ol­ma­sı­nı sər­gi­lə­yir. De­mə­li, həm öl­kə və­tən­da­şı ki­mi, həm də xa­ric­də ya­şa­yan di­as­por ki­mi hər bi­ri­miz bu für­sət­dən ya­rar­la­na­raq bir təb­li­ğat­çı, təş­vi­qat­çı ol­ma­lı­yıq.

Qeyd edək ki, Azər­bay­can döv­lə­ti ilə ya­na­şı, xal­qı­mız, ic­ti­mai insti­tut­la­rı­mız - KİV və QHT-lər də sö­zü­ge­dən bey­nəl­xalq fo­rum, konfrans, mə­də­niy­yət və id­man təd­bir­lə­ri­nə öz töh­fə­si­ni ver­mək­lə azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı­nı təb­liğ edir­lər. Be­lə ki, müx­tə­lif döv­lət və qey­ri-hö­ku­mət təş­ki­lat­la­rı­nın mü­tə­ma­di təş­kil et­di­yi sər­gi­lər, el­mi-prak­tik konfranslar, hu­ma­ni­tar, tu­rizm, mə­də­niy­yət və di­gər təd­bir­lə­rin kö­kün­də azər­bay­can­çı­lıq da­ya­nır. 

Azər­bay­can­lı ol­maq həm də bi­zim alın ya­zı­mız - ta­le­yi­miz­dir. Biz bu ta­le ilə bir sa­it ola­raq sa­mit­lə­rin har­mo­ni­ya­sı­na - po­li­et­nik və­tən­daş həm­rəy­li­yi­nə na­il ol­mu­şuq. Hə­min sə­bəb­dən azər­bay­can­çı­lıq və onun təb­li­ği­nin al­ter­na­ti­vi yox­dur. Çün­ki azər­bay­can­lı ola­raq biz öz və­tən­lə­rin­dən üz dön­də­rib baş­qa yer­lər­də ya­şa­yan xalqla­rın qa­rı­şı­ğın­dan yox, türk əsil­li azə­ri əc­dad­la­rı­mı­zın xə­lə­fi ki­mi Azər­bay­can tor­pa­ğı­nın va­ris­lə­ri­yik. Və biz va­ris ola­raq va­li­deynlə­ri­miz­dən im­ti­na et­mə­di­yi­miz ki­mi, əc­dad­la­rı­mız və on­la­rın bi­zə əma­nət ver­di­yi də­yər­lər­dən nə­in­ki im­ti­na et­mi­rik, ək­si­nə, hə­min də­yər­lə­ri qo­ru­yub in­ki­şaf et­di­ri­rik. Bu ba­xım­dan Şərqdə ilk de­mok­ra­tik cum­hu­riy­yə­tin qu­rul­ma­sı, ilk ope­ra­nın ya­ra­dıl­ma­sı, müs­tə­qil Azər­bay­ca­nın müs­tə­qil si­ya­sət yü­rüt­mə­si, kos­mik klu­bun üz­vü ol­ma­ğı­mız, Ba­kı­nın dün­ya­nın mul­ti­kul­tu­ral və hu­ma­ni­tar fo­rum­la­rı­nın mər­kə­zi­nə çev­ril­mə­si, İlk Av­ro­pa Oyun­la­rı­nın stan­dartla­rı­nı Azər­bay­ca­nın mü­əy­yən­ləş­dir­mə­si, ümu­miy­yət­lə, bü­tün mad­di-mə­nə­vi yük­sə­li­şi­miz bi­la­va­si­tə azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sın­dan qay­naq­la­nır.

Gö­rün­dü­yü ki­mi, döv­lət si­ya­sə­ti­nin stra­te­gi­ya­sı olan azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­sı xal­qı­mı­zın keç­mi­şi­nin, bu gü­nü­nün qav­ra­nıl­ma­sı­nı və qiy­mət­lən­di­ril­mə­si­ni mü­əy­yən edib, gə­lə­cə­yi­ni eti­bar­lı tə­məl üzə­rin­də qu­rur. Söz­süz ki, bu tə­mə­lin çox köv­rək mü­a­sir dün­ya­da da­ha gü­vən­li ol­ma­sı bir azər­bay­can­lı ki­mi hər bi­ri­miz və ha­mı­mı­zın əmə­li işin­dən ası­lı­dır. Bu ba­xım­dan tə­fək­kü­rü­müz, dav­ra­nı­şı­mız elə ol­ma­lı­dır ki, "gö­rən de­sin nə gö­zəl­dir Azər­bay­can, azər­bay­can­çı­lıq".

Va­qif CƏ­Lİ­LOĞ­LU, Tex.e.üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru

Ya­zı Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın Pre­zi­den­ti ya­nın­da Küt­lə­vi İn­for­ma­si­ya Va­si­tə­lə­ri­nin İn­ki­şa­fı­na Döv­lət Dəs­tə­yi Fon­du­nun ke­çir­di­yi mü­sa­bi­qə­yə təq­dim et­mək üçün­dür.