Sadıq Qarayev: “Bu təkcə o coğrafi ərazi üçün deyil, ümumiyyətlə region üçün ciddi fəsadlara yol açacaq”
Bir vaxtlar Yaxın Şərqdə ən böyük göl hesab edilən Urmiya gölünün 95%-i quruyub. Qum qasırğaları ətraf ərazilərdə kənd təsərrüfatı və insanların sağlamlığını təhlükə altında qoyur. Ekspertlərin fikrincə, əsaslı islahatlar aparılmasa, milyonlarla insan zəhərli duz fırtınalarına məruz qalacaq.
Təbriz Universitetinin Su təsərrüfatı fakültəsinin müəllimi Əhməd Fəxrifərd bildirir ki, Urmiya gölünün davamlı quruması və duz konsentrasiyası duz fırtınalarının yaranmasına səbəb ola, bunun nəticələri İranla məhdudlaşmaya və Türkiyə, İraq, Gürcüstan və Azərbaycan kimi ölkələrə də təsir edə bilər. O xəbərdarlıq edib ki, bu problem artıq sadəcə yerli və ya milli ekoloji çətinlik olmaqdan çıxıb və ictimai, hətta beynəlxalq problemə çevrilib...
Ekspertlər bildirir ki, Urmiya gölünün quruması regional iqlim balansına mənfi təsir göstərir. Gölün mövcudluğu ətraf ərazilərdə rütubətin tənzimlənməsində, temperatur fərqlərinin yumşaldılmasında mühüm rol oynayırdı. Quruma nəticəsində bölgədə hava daha quru və sərt xarakter almağa başlayır. Bu proses İranın şimal-qərb bölgələri ilə yanaşı, Azərbaycanın cənub və cənub-qərb rayonlarında – xüsusilə Naxçıvan və Arazboyu ərazilərdə iqlim şəraitinə mənfi təsir göstərə bilər. Temperaturun artması və yağıntıların azalması kənd təsərrüfatı məhsuldarlığını zəiflədə bilər. İkinci mühüm risq duz fırtınalarıdır. Urmiya gölünün quruyan dibində milyonlarla ton duz və kimyəvi çöküntülər toplanıb. Güclü küləklər bu duz hissəciklərini atmosferə qaldıraraq geniş ərazilərə yaya bilər. Belə duz fırtınalarının Azərbaycan ərazisinə çatması torpaqların şoranlaşmasına, əkin sahələrinin yararsız hala düşməsinə və su mənbələrinin çirklənməsinə səbəb ola bilər. Xüsusilə Araz çayı hövzəsinə yaxın ərazilər bu baxımdan risq altındadır. Urmiya gölünün quruması əhalinin sağlamlığı üçün də təhlükələr yaradır. Duz və toz hissəcikləri tənəffüs yolları xəstəliklərinin, allergiyaların və digər xroniki problemlərin artmasına səbəb ola bilər. Əgər bu hissəciklər külək axınları ilə Azərbaycan ərazisinə daşınarsa, xüsusən sərhədyanı bölgələrdə yaşayan əhali üçün əlavə səhiyyə risqləri yarana bilər. Bu isə sosial yükün artması deməkdir. Bundan əlavə, Urmiya gölünün quruması regional su təhlükəsizliyi məsələlərini gündəmə gətirir. Su ehtiyatlarının azalması transsərhəd çaylar, xüsusilə Araz çayı üzərində gərginliyi artıra bilər. Su resursları uğrunda rəqabət regionda ekoloji problemlərin siyasi və təhlükəsizlik ölçülərinə keçməsinə səbəb ola bilər. Bu baxımdan Azərbaycan üçün Urmiya məsələsi təkcə ekoloji deyil, həm də strateji əhəmiyyət daşıyır. Urmiya gölünün quruması bioloji müxtəlifliyin azalmasına səbəb olur. Göl bir zamanlar minlərlə quş növü üçün əsas dayanacaq və yaşayış mühiti idi. Bu ekosistemin məhv olması miqrasiya marşrutlarını dəyişir və region üzrə təbii tarazlığı pozur. Bu dəyişikliklər dolayı yolla Azərbaycanın ekoloji sisteminə də təsir göstərə bilər.
Bunun Naxçıvan iqtisadiyyatı, ekologiyası üçün nə ziyanı ola bilər?
Ekspertlərə görə, Urmiyə gölünün quruması Naxçıvan iqtisadiyyatı və ekologiyası üçün real və ciddi təhlükədir.
Göl quruduqca dibində qalan duz və kimyəvi çöküntülər küləklə havaya qalxır. Bu duzlu toz Naxçıvan ərazisinə daşına, torpaqların şoranlaşmasına səbəb ola bilər. Nəticədə bu, kənd təsərrüfatına ciddi zərər verə bilər ki, duzlu toz və iqlim dəyişiklikləri, məhsuldarlığın azalması, bitkilərin məhv olması kimi təhlükələr üzə çıxar.
Suvarma üçün yararlı torpaqların həcmini azaldır, insan sağlamlığı üçün risqlər yaradar. Havada duz və xırda hissəciklərin artması tənəffüs yolları xəstəliklərini çoxalda bilər.
Urmiya gölü bölgə üçün təbii iqlim tənzimləyicisi idi.
Bu problem təkcə İrana deyil, Azərbaycan (xüsusilə Naxçıvan), Türkiyə və Ermənistana da təsir edir.
“Bu amil Naxçıvan ərazisində quraqlığa səbəb ola bilər ki, bunun da iqtisadiyyata, ekologiyaya...”
Elm və Təhsil Nazirliyi Botanika İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, ekspert Sadıq Qarayev baki-xeber.com-a bildirdi ki, Urmiya gölü İranın şimal-qərbində yerləşir və ən böyük duzlu göllərdən biridir. Gölün qurumasının müxtəlif səbəblərinin olduğunu deyən ekspert qeyd etdi ki, bu ilk növbədə qlobal iqlim dəyişmələri, ikincisi, gölü qidalandıran çay sularının qarşısının kəsilməsi və sair ilə bağlıdır. “İranın ekoloji siyasətində yanlış idarəetmə nəticəsində biomüxtəlifliyin, su ehtiyatlarının qorunması baxımından problemlər yaranıb. Yəqin ki, zamanında düzgün idarəetmə olsaydı bəlkə də o gölün qurumasının qarşısını almaq olardı. Urmiya gölünün yerləşdiyi ərazi də etnik baxımından tarixən azərbaycanlıların yaşadığı ərzilərdəndir.
Bəzi məlumatlara görə, bu göl tamamilə quruyub, bəzi məlumatlarda 95 faiz quruduğu deyilir. Bu təkcə o coğrafi ərazi üçün deyil, ümumiyyətlə region üçün ciddi fəsadlara yol açacaq. Həm faunanın, həm floranın, biomüxtəlifiyin, ekosistemlərin ciddi ziyan görməsi gözlənilir. O cümlədən də bunun Azərbaycanın İrana yaxın ərazilərindən olan Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisinə də çox ciddi təsiri var. Tutalım, Araz, Kür kimi transmilli çaylar, flora, fauna bütün regiona aiddir, yəni bir ölkəyə aid deyil. Bütün bunlar bütöv haldadır, vəhdətdədir. Bioloji müxtəlifliyi, ekosistemi qorumaq bütün region dövlətlərinin dövlət siyasətinin əsası olmalıdır”.
Burada ən optimal üsullardan birinin regional əməkdaşlıq olduğuna diqqət çəkən S.Qarayev qeyd etdi ki, belə qlobal problemlərdən yalnız bu şəkildə xilas olmaq olar.
“Bu orada yaşayan soydaşlarımızın həyatına, yaşadıqları ərazinin ekologiyasına, eləcə də Azərbaycan Respublikasının bir hissəsi olan Naxçıvanının təbiətinə, su resurslarına, kənd təsərrüfatına, iqtisadiyyatına, ekologiyasına mənfi təsir göstərir. Bunun xüsusən də kənd təsərrüfatı və iqtisadiyyat üçün təhlükəsi qaçılmazdır.
Qafqazın ən böyük çaylarından biri Araz və Kür çaylarıdır. Bunlar Türkiyə ərazisində formalaşıb. Araz çayı Türkiyədən, Ermənistandan, Naxçıvandan, İrandan keçir, sonra isə Azərbaycanın digər ərazilərinə daxil olub Kür çayına tökülür...”
S.Qarayev qeyd etdi ki, gölün quruması nəticəsində baş verəcək fəlakət Naxçıvanı ciddi şəkildə təhdid edir: “Urmiya gölü ətrafında yaranan ekoloji böhran öz çevrəsində böyüyüb bütün yaxın ərazilərə, o cümlədən də Naxçıvanın bitki, heyvanat aləminə, iqlim amillərinə mənfi təsir göstərə bilər. Xüsusən də bu amil Naxçıvan ərazisində quraqlığa səbəb ola bilər ki, bunun da iqtisadiyyata, ekologiyaya və sairə mənfi təsiri qaçılmazdır”.
S.Qarayev hesab edir ki, Urmiya gölü tam qurumayıbsa, onun bərpası mütləqdir və bütün region dövlətləri burada maraqlı olmalıdır.
İradə SARIYEVA
