İkinci əl avtomobil bazarında “bahalaşma” narrativi reallıq, yoxsa süni ajiotajdır?
Son dövrlərdə Azərbaycan bazarında ikinci əl avtomobillərin qiymətlərinin yaxın illərdə, xüsusilə 2026-cı ildə kəskin şəkildə artacağı ilə bağlı intensiv məlumatlar yayılır. Bu məlumatların bir hissəsi guya yeni avtomobillərin bahalaşması, vergi güzəştlərinin ləğvi, idxal şərtlərinin sərtləşməsi kimi arqumentlərlə əsaslandırılır.
Lakin mövcud iqtisadi reallıqlar və bazarın faktiki davranışı göstərir ki, bu cür proqnozlar daha çox bazarda ajiotaj yaratmağa, alıcı və satıcıları psixoloji olaraq süni qiymət artımına hazırlamağa xidmət edir.
Doğrudur, yeni avtomobillərin qiymətində müəyyən artım risqi mövcuddur və bu amil nəzəri baxımdan ikinci əl bazarına tələbi artıra bilər. Lakin tələbin artması avtomatik olaraq qiymətlərin yüksəlməsi demək deyil. Qiymətin real yüksəlişi üçün əsas şərt alıcının bu qiyməti ödəmək imkanına malik olmasıdır. Azərbaycan reallığında isə əhalinin alıcılıq qabiliyyəti uzun müddətdir ki, məhduddur. Avtomobil zəruri istehlak məhsulu deyil və gəlirlər artmadığı şəraitdə qiymət yüksəlişi real sövdələşmələrə çevrilmir. Təcrübə göstərir ki, elan qiymətləri artsa belə, faktiki satışlar daha aşağı məbləğlərdə baş tutur.
Bazarın digər mühüm xüsusiyyəti təklif bolluğudur. Son illərdə ölkəyə xeyli sayda avtomobil idxal olunub, eyni zamanda taksi parkları və korporativ avtomobillər tədricən ikinci əl bazarına çıxarılıb. Xüsusilə 10-20 yaş aralığında olan avtomobillərdə təklif tələbi üstələyir. Bu isə qiymətlərin davamlı artımını məhdudlaşdıran əsas faktorlardandır. Təklifin bol olduğu bazarda qiymət yalnız qısa müddətli psixoloji təsirlərlə arta bilər, lakin uzunmüddətli yüksəliş mümkün olmur.
Alıcı davranışları da bahalaşma gözləntilərinə qarşı işləyir. Son illər alıcıların əhəmiyyətli hissəsi bazarda qiymətlərin süni şəkildə şişirdildiyini düşünərək gözləmə mövqeyi tutur. Bu isə tələbin ertələnməsinə, bazarda durğunluğa və satıcıların endirimə getməsinə səbəb olur. Eyni zamanda, kredit şərtlərinin sərtliyi də bazarı sıxışdırır. Avtomobil alışlarının böyük hissəsi kredit hesabına baş tutduğu üçün faizlərin yüksək olması və ilkin ödəniş tələblərinin artması real alıcı sayını azaldır.
Digər tərəfdən, bazarda ucuz yeni avtomobil alternativlərinin, xüsusilə Çin istehsalı modellərin artması ikinci əl avtomobillərin qiymət üstünlüyünü zəiflədir. Alıcı eyni qiymət intervalında daha yeni və zəmanətli avtomobil əldə edə bilirsə, köhnə avtomobilə daha yüksək məbləğ ödəmək istəmir. Bundan əlavə, gələcəkdə texniki və ekoloji tələblərin sərtləşə biləcəyi ilə bağlı gözləntilər köhnə avtomobillərə marağı daha da azaldır.
Bütün bu amillər göstərir ki, ikinci əl avtomobil bazarında qiymətlərin kəskin və davamlı artımı üçün ciddi iqtisadi əsas mövcud deyil. Qiymətləri qaldırmağa stimullaşdıran faktorlar olsa da, alıcılıq qabiliyyəti, kredit imkanları, gözlənilən ekoloji qadağalar və təklif bolluğu bu cəhdləri balanslaşdırır. Nəticədə bazar satıcı yox, alıcı bazarı olaraq qalır. Bu şəraitdə qiymətlərin “bahalaşacağı” barədə yayılan proqnozlar daha çox psixoloji təsir yaratmaq və bazar iştirakçılarını süni şəkildə bahalaşmaya alışdırmaq məqsədi daşıyır. Real mənzərə isə kəskin bahalaşma deyil, yalnız seçici və seqmentlər üzrə müxtəlif istiqamətlərdə dəyişikliklərin mümkün olduğunu göstərir.
Akif NƏSİRLİ
