Ötən zaman çox aydın şəkildə göstərir ki, bu gün Ermənistanın dayanıqlı inkişafı üçün işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarını azad etməsi başlıca şərt qismində çıxış edir. Bunu düşmən ölkənin özündə də kifayət qədər yaxşı anlayırlar. Belə vəziyyətdə maraq doğuran başlıca məqam isə, ən azından, bir dövlət olaraq mövcudluğunu davam etdirə bilməsi üçün Ermənistanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində nə vaxt real fəaliyyətə keçəcəyidir. Çünki işğalın uzanması həm Ermənistanın çöküşünü daha sürətli hala gətirir, həm də Azərbaycanın uzun müddət ərazilərinin zəbt olunmuş şəkildə qalmasına səbr etmək niyyəti yoxdur. Yəni uzanan işğal müharibəni tətikləyir.
İndilikdə rəsmi Bakı Ermənistanda hakimiyyətin tam formalaşmasını gözləyir və bundan sonra proseslərin daha dəqiq inkişaf axarı bəlli olacaq. Azərbaycan açıq bəyan edir ki, Ermənistanda qarşıdan gələn seçkilərdən sonra bu ölkənin sülh və sabitliyə nə dərəcədə hazır olduğu daha aydın şəkildə özünü göstərəcək. Xatırladaq ki, bu ilin dekabrında Ermənistanda növbədənkənar parlament seçkiləri keçriləcək. Parlamentdə təmsil olunan siyasi qüvvələr arasında əldə edilən razılaşmaya əsasən, baş nazir Nikol Paşinyan həmin seçkilərdən sonra hökumət başçısı postuna yeganə namizəd olacaq. Digər tərəfdən, parlament seçkilərindən sonra Paşinyanın qanunverici orqanı nəzarət altına alması da gözlənir. Belləiklə, bu ilin dekabrından sonra Paşinyan Ermənistanda hakimiyyətini tam bərqərar edə biləcək. Bunu Ermənistanın sabiq prezidenti Robert Köçəryan da təsdiq edir. Onun sözlərinə görə, dekabrda keçiriləcək növbədənkənar parlament seçkiləri xalqın yox, Nikol Paşnyanın şəxsi qələbəsi olacaq. Çünki bu seçkilər dövlətçiliyin məğlubiyyəti ilə nəticələnəcək: “Seçkilər bizim dövlətçiliyimizin ciddi məğlubiyyəti olacaq. Çünki nəzərə almaq lazımdır ki, 2008-ci il hadisələrinin ən başlıca iştirakçılarından və həmin iğtişaşların təşkilatçılarından biri də elə indiki baş nazir olub. Siyasi haqq-hesab aparılması və tarixi özünə daha sərfəli kontekstdə yenidən yazmaq cəhdləri – Paşinyanın bu məsələdə motivasiyası aydındır. Lakin parlament seçkiləri nəticəsində, sadəcə, bir monopoliya digəri ilə əvəzlənəcək”.
Azərbaycanı isə maraqlandıran başlıca məsələ Ermənistanda formalaşan yeni iqtidarın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması ilə bağlı hansı addımlar atacağıdır. Qeyd olunan xüsusda xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarovun Lüksemburqda keçirilən Şərq Tərəfdaşlığı (ŞT) ölkələrinin XİN rəhbərlərinin görüşündə çıxışı zamanı səsləndirdiyi fikirlər xüsusi diqqət cəlb edir. Nazir bildirib ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli bölgənin dayanıqlı inkişafı üçün ən vacib məsələlərdən biridir: “Erməni həmkarımla keçirdiyim iki görüş, Azərbaycan Respublikasının prezidenti ilə Ermənistan baş naziri arasında baş tutmuş söhbət və bağlı qapılar arxasında eşitdiklərimiz bizə irəli getmək imkanları barədə müsbət impuls verir. Ermənistanda qarşıdan gələn seçkilərdən sonra bu ölkənin sülh və sabitliyə nə dərəcədə hazır olduğu daha aydın olacaq, bu isə ilk növbədə Ermənistanın öz qoşunlarını Azərbaycan torpaqlarından çıxarması deməkdir. Azərbaycan, öz növbəsində, dəfələrlə bəyan etdiyi kimi, substantiv və nəticəyə yönəlik danışıqlara hazırdır”.
Düzdür, nazir burada bağlı qapılar arxasında nələrin müzakirə olunduğunu vurğulamayıb. Amma səslənən fikirlərin nikbin xarakter daşıması bu qənaətə gəlməyə əsas verir ki, konfliktin dinc müstəvidə həlli mümkün ola bilər.
Ermənistanın xarici işlər naziri Zöhrab Mnatsakanyanın dedikləri bu qənaəti daha da möhkəmləndirir. O, sözügedən toplantıda qeyd edib: “Mən həmkarım Elmarla Dağlıq Qarabağa dair görüşlərin yaxşı dinamikası məsələsində razıyam. Ötən 5 ay ərzində biz artıq iki görüş keçirmişik. Azərbaycan Prezidenti ilə Ermənistanın baş naziri arasında da yaxşı görüş keçib, bu da yaxşı dinamikaya imkan yaradıb. Biz bunu möhkəmləndirmək niyyətindəyik. Yaxın zamanlarda, çox güman dekabrda Ermənistanda seçkilər keçiriləcək. Bununla belə, sülh üçün münbit atmosferin yaradılması məsələsini də diqqət mərkəzində saxlamaq lazımdır. Bura çoxsaylı elementlər daxildir, o cümlədən əvvəlki razılaşmalara əməl edilməsi, eskalasiya risqlərinin azaldılması. Biz bu addımlar üzərində köklənməliyik və münaqişənin bütün tərəflərinin əhalisini sülhə hazırlamaq üçün real səylər göstərməliyik. Daha bir mühüm vəzifə militarist ritorikadan və nifrət təbliğatından əl çəkməkdir”. Təbii ki, müsbət nəticələrin əldə olunması İrəvanın bu istiqamətdə atacağı addımlardan birbaşa asılı olacaq. Digər tərəfdən, burada İrəvana təsir qüvvəsi olan ölkələrin, xüsusən də Rusiyanın mövqeyindən çox şey asılıdır.
İndilikdə yayılan məlumatlardan bu qənaətə gəlmək mümkündür ki, Moskva Qarabağ münaqişəsinin həllində müəyyən irəliləyişlərin olmasını istəyir. Burada indi diqqət çəkən ən maraqlı məqamlardan biri Ermənistan prezidenti Armen Sarkisyanın ötən həftə Moskvaya gizli səfər etməsi ilə bağlıdır. Erməni prezident rus torpaqlarında baş diplomat Sergey Lavrov və onun müavini Qriqori Karasinlə görüşüb. Sarkisyanın gizli şəkildə Moskvaya gəlişi bir daha pərdə arxasında maraqlı proseslərin cərəyan etdiyini üzə çıxarır. Çünki Ermənistan prezidenti gizli şəkildə Moskva səfərindən sonra oktyabrın 14-də Azərbaycanın işğal edilmiş Dağlıq Qarabağ bölgəsinə gəldi. Ümumiyyətlə, Sarkisyanın Qarabağa gələnə qədərki səfərləri diqqət çəkir. Erməni prezident əvvəlcə Nyu-Yorka, sonra Parisə, arldınca da Moskvaya yollanıb və bundan sonra işğal altındakı Qarabağ bölgəsinə gəlib. Onun getdiyi ölkələrin Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizama salınmasında vasitəçilik edən ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri olduğunu nəzərə alsaq, Ermənistanın münaqişə ilə bağlı nələrsə hazırladığı ehtimalı önə çıxır. Hətta bəzi ekspertlər Ermənistan prezidentinin Minsk Qrupunun həmsədr ölkələrinin paytaxtlarında Qarabağ münaqişəsi ətrafında gizli yeni diplomatiya apardığını hesab edir. Rusiyalı politoloq Aleksey Martınov hesab edir ki, erməni prezident münaqişənin həlli ilə bağlı aktivləşir: “Nikol Paşinyan baş nazir olandan sonra Dağlıq Qarabağı danışıqlar masasına tərəf kimi gətirmək tələbilə çıxış etdi. Bu, Ermənistan üçün daha bir ticarət predmenti oldu. Əlbəttə, Azərbaycan bununla razılaşmadı və təmas xəttində gərginlik artdı. Düşənbədə Rusiya prezidenti Vladimir Putinin birbaşa iştirakı ilə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan arasında qısa danışıq oldu. Bu sürətli danışıqlarda təmas xəttində vəziyyətin deeskalasiyası razılaşdırıldı. Lakin Paşinyan Düşənbədən qayıdandan sonra yenə də danışıqlarda Qarabağın iştirakı məsələsini gündəmə gətirdi. Bu, danışıqlar prosesini pozmaqla yanaşı, Putinin səylərinə zərbə vurmaqdır. Burada Ermənistanın yeni hakimiyyətinin etibardan düşməsi amili də var. Görünür, Armen Sarkisyanı Moskvaya gətirən səbəb də məhz budur. Ermənistan prezidenti Rusiyaya bildirmək istəyir ki, ölkəsi Dağlıq Qarabağın nizama salınması prosesində iştirak edəcək və qəbul edilməyən ritorikadan istifadə etməyəcək. Onun Moskva səfərindən sonra Xankəndiyə yollanması da danışıqlar formatının dəyişdirilmədiyini demək məqsədi daşıyırdı”. Ekspert hesab edir ki, bu həm də Moskvanın İrəvana təlimatıdır. Əks təqdirdə, Kreml məsələnin hərb müstəvisində həlli istiqamətində hansısa maneçilik yaratmayacaq. Bunu erməni şərhçi Tevos Arşakyan da xüsusi olaraq vurğulayır və bu günlərdə Rusiya-Ermənistan vahid qoşun qruplaşmasının komandiri, general-mayor Tiqran Parvanyanın erməni jurnalistlərin “Azərbaycan Qarabağda hərbi əməliyyata başlayarsa, o zaman vahid qruplaşma bizə kömək edəcəkmi” sualı qarşısında səsləndirdiyi fikirlər fonunda qaçılmaz hal sayır. Xatırladaq ki, erməni general “Biz rəqibimizin kim olduğunu bilirik, lakin hadisələrin necə inkişaf edəcəyini bilmirik. Mən yalnız deyə bilərəm ki, Allah eləməsin, lazım olacaqsa, vahid qoşun qruplaşması öz vəzifəsini yerinə yetirəcək” deyə bildirib. Tevos Arşakyan isə yazır ki, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı kimi vahid qoşun qruplaşmasının da vəzifəsi Qarabağda baş verə biləcək hər hansı müharibəyə qarışmamaqdır: “Hərçənd, vahid qoşun qruplaşması yaradılanda bizi inandırmağa çalışırdılar ki, qruplaşmanın nizamnaməsində buraxılan boşluqlar Qarabağda müharibə zamanı Ermənistana kömək etməyə hesablanıb. Biz buna inanmırdıq, lakin indi buna tamamilə əmin olduq. Erməni general bununla bağlı suala açıq şəkildə cavab verə bilmirsə, bu o deməkdir ki, Qarabağ müharibəsində tək qalacağıq”. Arşakyan qeyd edir ki, burada günahkar Ermənistanın keçmiş hərbi-siyasi rəhbərliyidir: “Onlar bilirdilər ki, bu qruplaşma Qarabağ müharibəsində Ermənistana kömək etməyəcək, əksinə, erməni əsgərlərin bu qruplaşmada olması bizim ordumuzun canlı qüvvəsinin azalması deməkdir. Lakin onlar Kremldəki sahiblərinin qarşısında razılaşdılar. Hər kəs yaxşı bilir ki, hərbi addımlar zamanı vahid qruplaşmanın komandanlığı avtomatik olaraq Rusiyaya keçir. Bu, nizamnamədə də var. Qarabağda hərbi eskalasiya zamanı isə ruslar kənarda dayanacaq”. Erməni şərhçi iddia edir ki, Rusiya Ermənistanı Qarabağı müdafiə etmək gücündən məhrum edir: “Çünki bu qruplaşma Rusiyanın İrana, Türkiyəyə, yaxud Gürcüstana qarşı gələcək planlarına hesablanaraq yaradılıb. Halbuki, qruplaşmanın tərkibində erməni hərbi birləşmələri var və erməni əsgərlər Qarabağ müharibəsində iştirak edə bilməyəcək. Bu onu göstərir ki, Qarabağda müharibə olacaqsa, Ermənistanın döyüşmək gücü də azalır”. Belə şəraitdə erməni ekspert İrəvan üçün ən yaxşı çıxış yolunun Rusiyadan gələn göstərişlərin yerinə yetirilməsi olduğunu bildirir, Azərbaycanla razılaşmanı vacib sayır. Əks təqdirdə Ermənistanın dövlət olaraq məhvi qaçılmaz sayılır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
