Bəlllidir ki, qonşu İranda temperatur rekord səviyyələrə çatır, çaylar və göllər quruyur, uzunmüddətli quraqlıqlarsa normaya çevrilir. Yaranan su böhranı ölkənin çox hissəsini səhraya çevirir. İranın səhralaşması heyrətamiz sürətlə gedir. Tehran torpaqların 90%-ə qədərinin quraq, yaxud yarımquraq olduğu ölkədə vəziyyətə nəzarət etməyə çalışır.
Ancaq hər şey sürətlə baş verir və artıq rəsmilər də ciddi böhranın yarandığını və insanların yaşayış yerlərini kütləvi tərk etməli olacağını etiraf edir.
Dünyanın bir çox yerində müşahidə olunan temperaturların yüksəlməsi iqlim dəyişikliyi ilə izah edilir. Ancaq termometrlər İranın illərlə üzləşdiyi problemlə bağlı hekayənin yalnız bir hissəsini danışır. Onillərlə dünyadan təcrid olunma, üstəgəl yerli resursların düzgün idarə olunmaması, torpaq paylamada qüsurlar, əhalinin sürətli artımı, uzunmüddətli quraqlıq İrandakı su böhranını kritik səviyyəyə çatdırıb. Su qıtlığı və Tehranın onun öhdəsindən gələ bilməməsi məlum faktdır. Problem nəhəng bəndlərin və su-irriqasiya layihələrinin tikilməsinə və beləliklə, çay və yeraltı su hövzələrinin qurumasına yol açıb. Əkinə yararlı torpaqların itirilməsi kənd təsərrüfatına zərər vurur, insanların qazanc yerini təhlükəyə salır və kənddən şəhərə miqrasiyanın artmasına səbəb olur. Bu isə öz növbəsində yeni problemlərə gətirib çıxarır. Urmiya gölünün quruması fonunda isə problemlər daha da dərinləşir. Qeyd edək ki, bir vaxtlar Yaxın Şərqdə ən böyük göl hesab edilən Urmiya gölünün 95%-i quruyub. Qum qasırğaları ətraf ərazilərdə kənd təsərrüfatı və insanların sağlamlığını təhlükə altında qoyur. Ekspertlərin fikrincə, əsaslı islahatlar aparılmasa, milyonlarla insan zəhərli duz fırtınalarına məruz qalacaq. Təbriz Universitetinin Su təsərrüfatı fakültəsinin müəllimi Əhməd Fəxrifərd bildirir ki, Urmiya gölünün davamlı quruması və duz konsentrasiyasının duz fırtınalarının yaranmasına səbəb ola, bunun nəticələri İranla məhdudlaşmaya və Türkiyə, İraq, Gürcüstan və Azərbaycan kimi ölkələrə də təsir edə bilər. O xəbərdarlıq edib ki, bu problem artıq sadəcə yerli və ya milli ekoloji çətinlik olmaqdan çıxıb və ictimai, hətta beynəlxalq problemə çevrilib. Onun fikrincə, Urmiya gölünə təxminən 3,5 milyard kubmetr su daxil edilsə də, tam bərpası ən azı 14 il çəkəcək. Ümumiyyətlə, çoxillik zərərdən sonra kövrək ekosistemin bərpası səbir, elmi siyasətin davamlılığı və icra orqanları ilə elmi-tədqiqat qurumları arasında konsensus tələb edir: “Aparılan tədqiqatlara əsasən, gölün minimal ekoloji dayanıqlılığını qorumaq üçün ən azı 2,3 milyard kubmetr su ilə təmin edilməsi lazımdır”.
Bu günlərdə parlament nümayəndəsi Höccətül-İslam Baqeri də hökuməti təcili tədbir görməyə çağırıb: “Danışmaq zamanı keçib, əməl vaxtıdır. İnsanlar populist işlərdən və şüarlardan beziblər. Urmiya gölü əvvəlki və indiki məsul şəxslərin hərəkətsizliyi ucbatından quruyub. Bu göl həyat və ümidin nişanəsi idi, onun quruması insanlar üçün ölüm və ümidsizlik mənasına gəlir. Urmiya gölünün dirçəldilməsi yerli rəsmilərin planı ilə mümkün deyil, burada müəyyən bir qanun tərtib olunmalıdır. Dərd də, dərman da aşkardır. Hərəkətə keçmək üçün qərar verməyin vaxtı çatıb. Son iyirmi ildə Urmiya gölünün dirçəldilməsindən məsul qurum sadəcə bu gölün qurumasına səbəb olub. Bu gölün yenidən canlandırılması sadəcə hərtərəfli bir qanunun qəbul edilməsi ilə mümkündür. Xalqın hökumətdən tələbi bununla bağlı bir layihənin tərtib olunmasıdır”. Parlamentin digər üzvü Ruhullah Mütəfəkkir Azad da Urmiya gölünün quruması və buna məsul şəxslərin etinasızlığını sərt tənqid edib. Onun sözlərinə görə, Urmiya gölünü dirçəltmək üçün göstərilən səylər nəticə verməyib və göl hazırda duz mədəninə çevrilir. Deputat əlavə edib ki, gölün qurumuş yatağında duz yığılır və bu duz tozla qarışaraq 500 kilometr radiusda ərazilərə mənfi təsir göstərir. Ekspertlər bildirir ki, Urmiya gölünün quruması regional iqlim balansına mənfi təsir göstərir. Gölün mövcudluğu ətraf ərazilərdə rütubətin tənzimlənməsində, temperatur fərqlərinin yumşaldılmasında mühüm rol oynayırdı. Quruma nəticəsində bölgədə hava daha quru və sərt xarakter almağa başlayır. Bu proses İranın şimal-qərb bölgələri ilə yanaşı, Azərbaycanın cənub və cənub-qərb rayonlarında – xüsusilə Naxçıvan və Arazboyu ərazilərdə iqlim şəraitinə mənfi təsir göstərə bilər. Temperaturun artması və yağıntıların azalması kənd təsərrüfatı məhsuldarlığını zəiflədə bilər. İkinci mühüm risk duz fırtınalarıdır. Urmiya gölünün quruyan dibində milyonlarla ton duz və kimyəvi çöküntülər toplanıb. Güclü küləklər bu duz hissəciklərini atmosferə qaldıraraq geniş ərazilərə yayıla bilər. Belə duz fırtınalarının Azərbaycan ərazisinə çatması torpaqların şoranlaşmasına, əkin sahələrinin yararsız hala düşməsinə və su mənbələrinin çirklənməsinə səbəb ola bilər. Xüsusilə Araz çayı hövzəsinə yaxın ərazilər bu baxımdan risk altındadır. Urmiya gölünün quruması əhalinin sağlamlığı üçün də təhlükələr yaradır. Duz və toz hissəcikləri tənəffüs yolları xəstəliklərinin, allergiyaların və digər xroniki problemlərin artmasına səbəb ola bilər. Əgər bu hissəciklər külək axınları ilə Azərbaycan ərazisinə daşınarsa, xüsusən sərhədyanı bölgələrdə yaşayan əhali üçün əlavə səhiyyə riskləri yarana bilər. Bu isə sosial yükün artması deməkdir. Bundan əlavə, Urmiya gölünün quruması regional su təhlükəsizliyi məsələlərini gündəmə gətirir. Su ehtiyatlarının azalması transsərhəd çaylar, xüsusilə Araz çayı üzərində gərginliyi artıra bilər. Su resursları uğrunda rəqabət regionda ekoloji problemlərin siyasi və təhlükəsizlik ölçülərinə keçməsinə səbəb ola bilər. Bu baxımdan Azərbaycan üçün Urmiya məsələsi təkcə ekoloji deyil, həm də strateji əhəmiyyət daşıyır. Urmiya gölünün quruması bioloji müxtəlifliyin azalmasına səbəb olur. Göl bir zamanlar minlərlə quş növü üçün əsas dayanacaq və yaşayış mühiti idi. Bu ekosistemin məhv olması miqrasiya marşrutlarını dəyişir və region üzrə təbii tarazlığı pozur. Bu dəyişikliklər dolayı yolla Azərbaycanın ekoloji sisteminə də təsir göstərə bilər.
Ramil QULİYEV
