“3+3” regional əməkdaşlıq formatı Cənubi Qafqazda müharibədən sonrakı dövrdə yeni siyasi və iqtisadi reallıqlar fonunda irəli sürülmüş təşəbbüsdür. Bu formatın ideyası Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən təklif olunub və məqsəd region ölkələri ilə qonşu olan əsas güclərin iştirakı ilə təhlükəsizlik, nəqliyyat, iqtisadiyyat və etimad quruculuğu sahələrində dialoq yaratmaqdır.
Format nəzəri olaraq altı dövləti - Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan, Rusiya, Türkiyə və İranı bir araya gətirməlidir. Lakin praktiki mərhələdə Gürcüstan siyasi səbəblərlə görüşlərdə iştirak etməyib, Ermənistan isə bəzi təşəbbüslərə ehtiyatla yanaşıb.
İndiyədək “3+3” çərçivəsində üç əsas görüş keçirilib. İlk görüş 2021-ci ilin dekabrında Moskvada xarici işlər nazirləri müavinləri səviyyəsində baş tutub. Daha sonra 2023-cü ilin oktyabrında Tehranda və 2024-cü ilin oktyabrında İstanbulda xarici işlər nazirləri səviyyəsində toplantılar keçirilib. Bu görüşlərdə Azərbaycan, Ermənistan, Rusiya, Türkiyə və İran iştirak edib. Gürcüstan isə Rusiya ilə münasibətlərini əsas gətirərək formatdan kənarda qalıb. Bununla belə, formatın rəsmi konsepsiyasında Gürcüstan hələ də iştirakçı ölkə kimi nəzərdə tutulur.
İstanbulda keçirilən axırıncı görüşdən sonra Azərbaycan tərəfi növbəti toplantının əvvəl Bakıda, daha sonra isə İrəvanda keçirilməsini təklif edib. Bu yanaşma balanslı və qarşılıqlı etimada əsaslanan ardıcıllıq kimi təqdim olunub. Azərbaycan açıq şəkildə bildirib ki, Bakıda görüş keçirildikdən sonra növbəti görüşün Ermənistanda təşkil olunmasına razıdır. Lakin həmin mərhələdə Ermənistan bu ardıcıllığı qəbul etməyib. Azərbaycan tərəfi hesab edir ki, hazırkı mərhələdə, xüsusilə də Azərbaycan və Ermənistan nümayəndə heyətlərinin artıq bir-birinin ərazisində görüşlərdə iştirak etdiyi bir şəraitdə bu imtinaya məntiqi əsas yoxdur və təklif hələ də qüvvədədir.
Ermənistanın bu mövqeyi əsasən siyasi-psixoloji və diplomatik hesablamalarla izah olunur. Bakıda keçiriləcək beynəlxalq toplantı İrəvan üçün Azərbaycanın post-münaqişə dövründə formalaşdırdığı regional reallıqların legitimləşdirilməsi kimi görünə bilər. Bu, həm daxili auditoriyada hökumətə qarşı təzyiqləri artıra, həm də Qarabağ münaqişəsindən sonrakı status-kvonun tam qəbul edilməsi kimi yozula bilər. Ermənistan rəhbərliyi Bakıda keçiriləcək görüşün danışıqlarda psixoloji üstünlüyü Azərbaycanın xeyrinə dəyişə biləcəyindən də ehtiyat edir. Bundan əlavə, “3+3” formatının Qərb platformalarından fərqli olaraq regional xarakter daşıması və Rusiyanın da iştirak etməsi Ermənistanın manevr imkanlarını məhdudlaşdırdığı üçün prosesin ləngidilməsi taktiki alət kimi istifadə olunur.
Bu yanaşma Azərbaycan, Rusiya və Türkiyə tərəfindən fərqli, lakin ümumilikdə tənqidi şəkildə qiymətləndirilir. Azərbaycan bunu reallıqları qəbul etməmək və regional əməkdaşlıqdan yayınmaq kimi görür və özünü konstruktiv tərəf kimi təqdim edir. Rusiya Ermənistanın davranışını prosesə maneə və etibarsız tərəfdaşlıq nümunəsi kimi dəyərləndirir, bunu Qərbə yönəlmiş siyasi manevrlərlə əlaqələndirir. Türkiyə isə bu mövqeni səmimiyyətsizlik və regional inteqrasiyadan qaçış kimi qiymətləndirərək, Ermənistanı psixoloji baryerləri aşmağa çağırır.
Ermənistan və Gürcüstanın formata ehtiyatlı və ya məsafəli yanaşması bəzən “3+3” sammitinin əhəmiyyətinin aşağı olması kimi şərh edilir. Lakin bu yanaşma tam doğru deyil. Regional diplomatiyada iştirakdan yayınma çox vaxt platformanın əhəmiyyətsizliyindən deyil, əksinə, potensial risqlərindən qaynaqlanır. Əhəmiyyətsiz mexanizmlər adətən ciddi müqavimətlə qarşılaşmır. Ermənistanın Bakıda görüşə getmək istəməməsi və Gürcüstanın Rusiyanın olduğu masadan uzaq durması bu formatın onlar üçün siyasi baxımdan risqli göründüyünü göstərir.
Bununla yanaşı, formatın zəif tərəfləri də mövcuddur. “3+3” mexanizminin hələlik hüquqi statusu, daimi katibliyi və məcburi qərar mexanizmləri yoxdur. İqtisadi və təhlükəsizlik layihələri əsasən müzakirə səviyyəsində qalır. Gürcüstanın iştirakı olmadan format coğrafi baxımdan natamam görünür. Bu amillər onun operativ təsir gücünü məhdudlaşdırır.
Nəticə etibarilə, “3+3” formatına ehtiyatlı münasibət onun əhəmiyyətsizliyindən deyil, hələ formalaşmaqda olan, lakin gələcəkdə real regional mexanizmə çevrilə biləcək potensialından irəli gəlir. Ermənistan və Gürcüstanın məsafəli davranışı bu platformanın zəifliyindən çox, onun güclənəcəyi təqdirdə yaradacağı siyasi nəticələrə dair narahatlığı əks etdirir. Bu baxımdan “3+3” Cənubi Qafqaz üçün tamamlanmamış, lakin diqqətlə izlənən bir regional təşəbbüs olaraq qalır.
Akif NƏSİRLİ
