Korrupsiya və Qəzza kölgəsində Netanyahunun əfv oyunu
İsrail prezidenti İshak Hersoqun ofisi bildirib ki, baş nazir Benyamin Netanyahunun əfv müraciəti “məsuliyyətlə və vicdanla” nəzərdən keçiriləcək və qərarın qəbulundan əvvəl bütün hüquqi, institusional və təhlükəsizliklə bağlı rəylər toplanacaq.
Netanyahu hazırda üç korrupsiya işi üzrə istintaq altındadır və ona qarşı rüşvət, dələduzluq, hədiyyə qarşılığında siyasi güzəştlər təklif etmək, media sahibləri üçün tənzimləyici qaydaları dəyişmək kimi ittihamlar mövcuddur. O, 30 noyabr tarixində 111 səhifəlik vəsatəti və ayrıca şəxsi məktubu prezidentə təqdim etməklə bu prosesin rəsmi şəkildə işə düşməsinə səbəb olub. Prezident administrasiyası ərizəni “fövqəladə, presedent yaratma potensialı olan addım” kimi qiymətləndirir. İsrail qanunlarına görə, prezident yalnız məhkum edilmiş şəxsləri deyil, istisna hallarda, məhkəmə prosesi davam edən şəxsləri də ictimai maraq tələb etdikdə əfv edə bilər. Bu səbəbdən prosesin hüquqi nəticələri qədər siyasi nəticələri də geniş müzakirə olunur.
Netanyahu videomüraciətində bildirib ki, ona qarşı açılmış işlər ölkəni parçalayır, cəmiyyəti iki yerə bölür, müharibə şəraitində isə belə parçalanma dövlətin təhlükəsizliyinə xələl gətirir. O, özünə qarşı aparılan prosesləri “əsassız, siyasi motivli və hökuməti zəiflətmə məqsədli kampaniya” kimi təqdim edir və hər həftə üç dəfə məhkəməyə gəlmək tələbini dövlətin effektiv idarəçiliyinə maneə hesab edir. Bu arqument onun müraciətində əsas xətt kimi çıxış edir: Netanyahu özünün şəxsi hüquqi taleyini dövlətin ümumi sabitliyi ilə eyniləşdirməyə çalışır. Bu yanaşma onu dəstəkləyən seçici kütləsi üçün inandırıcı görünə bilər, lakin hüquq mütəxəssisləri və siyasi opponentlər bunun demokratik institutları şəxsi siyasi məqsədlərə tabe etdirmək olduğunu bildirirlər.
Netanyahunun korrupsiya işləri 2019-cu ildən bəri davam edir və o, barəsində cinayət işi gedərkən məhkəmədə ifadə verən ilk fəaliyyət göstərən İsrail baş naziri kimi tarixə düşüb. Son aylarda prosesin daxili və beynəlxalq ölçüləri daha da genişlənib. 2025-ci ilin iyununda ABŞ prezidenti Donald Tramp açıq şəkildə bu işlərin dayandırılmasını tələb etmiş, onları “əcinnə ovu” adlandırmış və İsrail prezidentinə Netanyahunu əfv etməyi təklif etdiyini demişdi. Sonradan İsrail mediası Trampın Hersoqa rəsmi məktub göndərdiyini təsdiqləyib. Bu hadisələr əfv prosesinin təkcə daxili siyasi kontekstdə deyil, həm də beynəlxalq siyasi münasibətlər çərçivəsində de-fakto müzakirə predmetinə çevrildiyini göstərir.
Məsələnin ən çox müzakirə olunan hissəsi budur ki, Netanyahu əfv prosedurunun işə düşməsi ərəfəsində Qəzza müharibəsinin davam etməsində və ya müəyyən mərhələlərinin uzanmasında maraqlı olub-olmadığı sualını ortaya çıxarır. Müharibənin Netanyahu üçün siyasi dayaq funksiyası yerinə yetirdiyini iddia edən analitiklər bildirir ki, təhlükəsizlik böhranı şəraitində hərbi liderlik imici baş nazirə daxili təzyiqlərə müqavimət imkanı verir və ictimai diqqəti korrupsiya ittihamlarından yayındırır. Bu arqumentə görə, davam edən silahlı münaqişə, baş nazirin əvəzedilməzliyi təəssüratı yaratmaqla, onun siyasi legitimliyini möhkəmləndirir və əfv prosesini daha az mübahisəli göstərir. Həmçinin, Netanyahu özü videomüraciətində ziddiyyətləri aradan qaldırmaq üçün əfvin vacibliyini vurğuladığından, bəzi müşahidəçilər bunu “milli birlik” ritorikasının şəxsi hüquqi maraqlarla əlaqələndirilməsi kimi qəbul edirlər.
Bununla belə, bu iddiaların heç birini açıq mənbələrdə təsdiqləyən fakt mövcud deyil və belə bir nəticə yalnız siyasi motivlərin ehtimallara əsaslanan təhlilindən çıxarılır. Müharibənin gedişi və əfv prosedurunun başlanması arasında rəsmi, sənədləşdirilmiş səbəb-nəticə əlaqəsi yoxdur. Lakin bu paralellər həm İsraildə, həm də beynəlxalq səviyyədə geniş siyasi müzakirələr doğurur. Təcrübə göstərir ki, daxildə siyasi təzyiq altında olan hökumətlərdə təhlükəsizlik böhranları və ya müharibələr rəhbər üçün siyasi sipər funksiyası daşıya bilər, bu baxımdan Netanyahuya yönəlmiş şübhələr əsassız deyil.
Əfv verilib-verilməməsindən asılı olmayaraq, bu müraciət İsraildə siyasi sistemi, hüquqi presedentləri və dövlət-şəxs münasibətlərinin sərhədlərini yenidən gündəmə gətirib. Əfv verilsə, korrupsiya işləri bağlanmış olacaq və Netanyahu öz siyasi mövqeyini bərkidəcək. Verilməsə, daxili mübarizə daha da kəskinləşəcək, müharibə dövründə baş nazirin hüquqi statusu haqqında mübahisələr isə dövlət içində institusional qarşıdurmanı artıracaq. Qəzzadakı müharibənin yeni mərhələsi məsələsinə gəldikdə, əfv prosesinin özü müharibənin intensivliyinə və müddətinə birbaşa təsir göstərmir, lakin siyasi motivasiya ehtimalları müəyyən dairələrdə belə bir şübhənin yaranmasına imkan yaradır. Nəticə etibarilə, həm əfv, həm müharibə, həm də daxili siyasi mübarizə paralel proseslər kimi eyni anda cəmiyyətdə rezonans doğurur və onların bir-biri ilə əlaqəsi faktlardan çox siyasi şərhlərdən ibarətdir.
Akif NƏSİRLİ
