Avqustun 8-də paraflanan “Azərbaycan Respublikası ilə Emənistan Respublikası arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis olunması haqqında Saziş”in mətni yayılıb. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin yaydığı 17 bəndlik sənədi ABŞ-da iki ölkənin xarici işlər nazirləri paraflayıblar. Həmin mərasimdə Azərbaycan, ABŞ prezidentləri və Ermənistanın baş naziri də iştirakı edib.
Sənədin ilk maddəsində tərəflər təsdiq ediblər ki, keçmiş SSRİ-nin respublikalarının sərhədləri müvafiq müstəqil dövlətlərin beynəlxalq sərhədlərinə çevrilib və beynəlxalq birlik onları bu şəkildə tanıyıb. Onlar bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü, sərhədlərinin toxunulmazlığını və siyasi müstəqilliyini tanıyıblar. Eyni zamanda onlar bir-birinə qarşı hər hansı ərazi iddialarının olmadığını və gələcəkdə belə iddialar qaldırılmayacağını da təsdiqləyiblər. Üçüncü maddədə isə Bakı və İrəvanın bir-birlərinə münasibətdə güc tətbiq etməkdən və ya güc tətbiq etməklə hədələməkdən çəkinəcəkləri əksini tapıb. Onlar eyni zamanda öz müvafiq ərazilərindən hər hansı üçüncü tərəfin bir-birlərinə qarşı güc tədbiqi üçün istifadə etməsinə imkan verməməlidirlər. Habelə bir-birinin daxili işlərinə müdaxilədən çəkinməlidirlər. Sazişin ratifikasiya olunmasından sonra isə tərəflər öz aralarında diplomatik münasibətləri qurmalıdırlar.Həmçinin, dövlət sərhədinin delimitasiyası və demarkasiyası haqqında sazişin bağlanması məqsədilə müvafiq sərhəd komissiyaları arasında vicdanla danışıqlar aparmalıdırlar. Üstəlik, qarşılıqlı sərhədə hər hansı üçüncü tərəfin qüvvələrini yerləşdirməməlidirlər. Sərhədlərin delimitasiyası və sonrakı demarkasiyasının başa çatmasına qədər onlar qarşılıqlı razılaşdırılmış təhlükəsizlik və etimad-quruculuğu tədbirləri həyata keçirməlidirlər.Səkizinci maddədə isə dözümsüzlük, irqi nifrət, ayrıseçkilik, separatizm, zorakı ekstremizm və terrorizmin bütün təzahürlərini pislənir. Bu hallarla mübarizədən bəhs edilir. Bütün bunlardan başqa, tərəflər onların hər ikisinin də cəlb olunduğu hərbi münaqişədə itkin düşmüş şəxslərlə bağlı bütün mövcud məlumatların mübadiləsi də daxil olmaqla tədbirlər görməlidirlər. Sənəddə gələcəkdə iqtisadiyyat, tranzit, nəqliyyat, ətraf mühit, humanitar və mədəniyyət daxil olmaqla, müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığın təsis edilməsi üçün ayrıca razılaşmalar bağlanması da istisna edilmir. Eyni zamanda, onlar ikitərəfli münasibətlərində beynəlxalq hüququ və bu sazişi rəhbər tutmalıdırlar. Üstəlik, onlardan heç biri özünün daxili qanunvericiliyinin müddəalarına bu sazişi icra etməməyə haqq qazandırmaq üçün istinad etməməlidir. Sənəddə vurğulandığına görə, tərəflər hazırkı sazişin icrasına nəzarət məqsədilə ikitərəfli komissiya təsis edəcəklər. Tərəflər birbaşa məsləhətləşmələr yolu ilə mübahisəli sayılan bütün məsələləri həll etmək istiqamətində çalışmalıdırlar. Bu məsləhətləşmələr 6 ay ərzində onlar üçün məqbul nəticə verməzsə, tərəflər mübahisələrin dinc yolla həllinin digər vasitələrinə müraciət etməlidirlər. Onlar hər hansı bir hüquqi müstəvidə aralarında mövcud olan bütün dövlətlərarası iddiaları, şikayətləri, etirazları, iradları, icraatları və mübahisələri bu Sazişin qüvvəyə mindiyi gündən bir ay ərzində geri çəkməli və ya hər hansı bir formada həll etməlidirlər. Saziş tərəflərin öz milli qanunvericiliklərinə uyğun olaraq daxili prosedurların bitməsi barədə bildiriş sənədlərinin mübadiləsindən sonra qüvvəyə minəcək. Bütün bunlar prosesin Azərbaycanın istədiyişəkildə cərəyan etdiyini göstərir. Nikol Paşinyan hakimiyyəti bu razılaşma ilə həm beynəlxalq səviyyədə sülhün alternativinin olmamasına dair öhdəlik götürüb, həm də qarşıdakı seçkilər ərəfəsində siyasi rəqibləri üzərində üstünlüyünü gücləndirib. Birgə Bəyannamənin imzalanması, yekun sülh sazişi layihəsinin paraflanması, Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirəcək Zəngəzur dəhlizinin (“Tramp sülh yolu”nun (TRIPP) reallaşması istiqamətində iradə nümayişi erməni cəmiyyətinə konkret və real nəticələr vəd edir. Dəhlizin 99 il müddətində ABŞ şirkətinə icarəyə verilməsi dayanıqlı sülh və sabitlik baxımından da həlledici məqamdır. Eyni zamanda, razılaşmalar yekun sülh sazişinə mane olan əsas məsələnin – Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı iddialara imkan verən müddəaların gələn il keçiriləcək referendum nəticəsində dəyişdiriləcəyinə siyasi zəmin yaradır. Ermənistanda radikal-revanşist qüvvələrin bu prosesə qarşı etirazları, bəyanat və iddiaları, əlbəttə ki, gözlənilən haldır. Lakin onların avantürist ritorikası artıq regional və qlobal siyasi reallıqları dəyişmək gücündə deyil. Belə ki, bu razılaşmalar həm ABŞ, həm də digər beynəlxalq oyunçular tərəfindən dəstəklənir, geriyə hansısa yol qoymur. Ermənistan cəmiyyəti getdikcə başa düşür ki, separatizm və əsassız iddialar ölkəni yalnız təcrid vəziyyətində saxlayır, iqtisadi inkişafı ləngidir, sosial problemləri dərinləşdirir. Lakin Ermənstanda radikal mövqe sərgiləyənlər artlq sülh sazişinə qarşı çıxmağa can atırlar.
Hazırda radikal mövqedə olan qüvvələr əsas etibarı ilə ölkədə konstitusiya dəyişikliyinə ənəgəl olmağa can atırlar, bunun üçün çağırışlar edirlər. Xatırladaq ki, Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı iddialar sülh üçün sonuncu maneədir. Demokratik Alternativ Partiyasının sədri Suren Surenyants bildirir ki, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan çox güman ki, gələn ilin iyununda keçirilməsi nəzərdə tutulan konstitusiya üzrə referendum və parlament seçkilərini birləşdirməli olacaq. Onun sözlərinə görə, birincisi, ölkə hakimiyyətinə kənardan tapşırıq verilib: “Məlum olduğu kimi, Azərbaycanın da israrlı olduğu konstitusiyanın dəyişdirilməsidir. Ancaq ölkənin özündə bu ideya hakimiyyətə lazım olan dəstəyi tapa bilmir. Və ayrıca referendumun keçirilməsi Paşinyan üçün uğursuzluqla doludur. Konstitusiya dəyişikliklərinin seçkilərlə birgə təşkili, əhalinin total şəkildə yeni müharibə ilə qorxudulması, inzibati resurslardan kütləvi şəkildə istifadə olunması istənilən nəticəni əldə etməyə imkan verəcək. Referendumun seçkilərlə birləşdirilməsi baş nazir üçün “həyat kəmərinə” çevrilə bilər. Paşinyan isə Vaşinqtonda imzalanmış sənəddən parlament seçkiləri öncəsi daxili siyasi kozır kimi istifadə etmək niyyətindədir. Baş nazir özünü sülh gündəminin daşıyıcısı kimi göstərməyə çalışacaq, eyni zamanda mövcud proseslərlə razılaşmayanların hamısını nüfuzdan salacaq və onlara hücum edəcək. Paşinyan rəqiblərini sülh əleyhdarları kimi təqdim edəcək”. Ermənistanda gedən proseslərə Qərbin münasibətindən danışan politoloq bildirib ki, nə ABŞ-a, nə də başqalarına demokratiyanı təbliğ edəcəklərinə ümid bəsləmək olmaz. Vaşinqtonun öz maraqları var və o, Amerikanın geosiyasi tapşırıqlarının həyata keçirilməsi yolunda Ermənistanın daxilindəki bütün maneələrin aradan qaldırılmasından faydalanır. Bundan əvvəl Nikol Paşinyan ölkə üçün yeni konstitusiyanın qəbul edilməsinin zəruriliyini açıq şəkildə bəyan edib. Ədliyyə naziri Srbuhi Qalyan isə bildirib ki, yeni əsas qanun layihəsinin mətni hazırlanma mərhələsindədir. Bunlar fonunda Rusiya Erməniləri Birliyinin sədri Ara Abrahamyan qeyd edir ki, Paşinyan beynəlxalq aləmdə yaşadığı, Vaşinqtonda iki qalib və bir məğlubun iştirakı ilə keçirilən sammitdə zirvəyə çatan alçaldılma hissi ilə bağlı bütün narazılığını öz xalqının üzərinə tökəcək. O bildirib ki, Paşinyan Erməni Apostol Kilsəsinə təzyiq siyasətini davam etdirəcək və Vaşinqtondakı görüş Ermənistan üçün heç bir əhəmiyyətli nəticə vermir: “Onlar ona nə hüquqi, nə də başqa formada təhlükəsizlik zəmanəti verirlər. Sadəcə qarşılıqlı şəkildə intiqam alınmayacağı barədə vədlərdən və yaxın parlaq gələcək haqqında sözlərdən başqa heç nə yoxdur”. Hesab edilir ki, Nikol Paşinyan heç bir radikal qrupun və separatçı qüvvənin diktəsinə boyun əyməməlidir. Ermənistan öhdəliklərini nə qədər tez yerinə yetirsə, sülh müqaviləsinin imzalanma tarixi də bir o qədər yaxın olacaq. Radikal qüvvələrin sosial bazasının zəifliyi fonunda onlar prosesə müdaxilə etməkdə çətinlik çəkir. Kənar qüvvələrin isə dəstəyi hansısa nəticə vermir.
Nahid SALAYEV
