İnformasiyalaşdırma bu gün istənilən ölkədə dinamik inkişaf sisteminin əsas təməl sütunlarından biri kimi qəbul edilir. Bu, təkcə mühəndislik və texnologiyanın inkişafı ilə deyil, hər şeydən əvvəl informasiya və onunla işləmək bacarığının əsas dəyərə çevrildiyi informasiya cəmiyyətinin inkişafı nəticəsində baş verən dəyişikliklərlə bağlıdır.
Müvafiq olaraq, müasir təhsil sisteminin əsas vəzifələrindən biri müasir cəmiyyətdə şəxsiyyətin formalaşmasına töhfə verən layihə və proqramların hazırlanmasıdır.
Təhsilin informasiyalaşdırılması Azərbaycanda da prioritetdir
Bu gün dünyanın qabaqcıl ölkələrində, o cümlədən də Azərbaycanda pedaqoji kollektivin əsas məqsədi hər bir uşağın qabiliyyətinin aşkarlanması və inkişafı, möhkəm təməl biliklərə malik olan və müasir həyat şəraitinə uyğunlaşa bilən şəxsiyyətin formalaşması üçün şərait yaratmaqdır. Təhsilin informasiyalaşdırılması bu məqsədə çatmağın mühüm vasitələrindən biri hesab edilməlidir. Bu, modernləşmə prosesinin mərhələlərini müəyyən edən bir sıra ardıcıl vəzifələrin həllinə aiddir və Qərb təcrübəsində bunlara aşağıdakılar şamil olunur: texniki təchizat, müvafiq vasitələrin yaradılması, yeni tədris texnologiyalarının hazırlanması və sair. Bu mənada təsadüfi deyil ki, indi Azərbaycanda da təhsil sstemində qeyd edilən proses xüsusi diqqət mərkəzində yer alır.
İnformasiya texnologiyalarının və telekommunikasiya vasitələrinin inkişafı elmi və tədris proqramlarının keyfiyyətcə yeni səviyyədə həyata keçirilməsinə zəmin yaradır. Yüksək sürətli telekommunikasiyanın yaradılması və real vaxt texnologiyalarının inkişafı informasiya resurslarına və kompüter rabitə vasitələrinə uzaqdan çıxış texnologiyaları üzərində qurulmuş təhsil mühitinin modellərini həyata keçirməyə imkan verir. Telekommunikasiya resurslarının yetərli olmamasına baxmayaraq, bu texnologiyalar artıq təhsil müəssisələrinin təcrübəsində möhkəm şəkildə qurulub. Məsələn, on il əvvəl kommunikasiya texnologiyalarının inkişafında əhəmiyyətli irəliləyiş kimi görünən elektron poçt, onlayn texnologiyaları ilə əvəz olunub. Avtomatlaşdırma vasitələri və uzaqdan idarəetmə üçün kompüter texnologiyaları sayəsində unikal laboratoriya eksperimental və hesablama kompleksləri yaradılıb. Bu cür texnologiyaların üstünlükləri göz qabağındadır. Onlar mürəkkəb problemlərin həlli üçün tədris və elm mərkəzlərinin maddi və hesablama resurslarını birləşdirməyə, aparıcı mütəxəssisləri cəlb etməyə, ortaq resurslara onlayn çıxışa, birgə hesablama, laboratoriya təcrübələrini təşkil etməyə, müvafiq təhsil proqramlarını həyata keçirməyə imkan verir. Ölkəmizdə müasir informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının (İKT) mühüm keyfiyyəti onların çoxşaxəliliyidir. Onlar informasiya mübadiləsi ilə bağlı istənilən fəaliyyətin təşkili, ümumi informasiya məkanının yaradılması üçün əsas hesab edilir. İnformasiya texnologiyaları bir tərəfdən daim artan həcmdə toplanan biliklərlə digər tərəfdən onların sosial istifadə imkanları və miqyası arasındakı ziddiyyətin həlli vasitəsi kimi də Azərbaycanda diqqət mərkəzində yer alır. Beləliklə, İKT-nin ikili rolu ortaya çıxır: bir tərəfdən o, biliyin cəmiyyətin informasiya resursuna çevrilməsi vasitəsidir, digər tərəfdən isə o, sosial texnologiyaların həyata keçirilməsi vasitəsidir. Elə bundan irəli gəlir ki, ölkəmizdə İKT dövlət idarəçiliyi və ictimai özünüidarə sistemlərində bilavasitə istifadə olunur. İKT həm müxtəlif proqram vasitələri, həm dəşagirdlərin, tələbələrin yaradıcılığını inkişaf etdirmək üçün müxtəlif metodlarla təhsil mühitinin imkanlarını genişləndirir. Belə proqram vasitələri arasında modelləşdirmə, axtarış, intellektual təlim, ekspert sistemləri və digərlərini qeyd etmək olar. Bütün müasir elektron dərsliklər də bura aid edilir. Burada yaradıcı təfəkkürün inkişafına da xüsusi diqqət yetirilir. Bu məqsədlə həmin dərsliklərdə yaradıcı xarakterli tapşırıqlar təklif edilir, birmənalı cavab verilə bilməyən suallar qoyulur. Kommunikasiya texnologiyaları yaradıcı fəaliyyəti yeni şəkildə aktivləşdirən metodların həyata keçirilməsinə imkan verir. Tələbələr, şagirdlər təkcə sinifdə deyil, virtual olaraq, məsələn, dövri nəşrlərin internet saytlarında, tədris mərkəzlərində keçirilən müzakirələrə qoşula bilirlər. Müxtəlif təhsil müəssisələrinin tələbələri isə hətta birgə yaradıcılıq layihələrinin həyata keçirilməsində iştirak edə bilərlər. Təhsil sistemində İKT-dən istifadə onların kommunikativ komponentini aktuallaşdırır. Kompüter telekommunikasiyalarının təhsil sahəsinə nüfuz etməsi təhsildə əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb olan yeni texnologiyalarının inkişafına səbəb olub. Bütün bunlar Azərbaycan cəmiyyətinin modern inkişafına da əlverişli zəmin yaradır.
İnformasiya texnologiyalarına əsaslanan müasir iqtisadiyyat…
İKT-dən geniş istifadə digər istiqamətlər üzrə də mühüm üstünlüklərə imkan verir. Məsələn, müasir şəraitdə iqtisadi artımın xüsusiyyətlərini təhlil edərkən nəzərə almaq lazımdır ki, İKT-nin inkişafı ilə biznes proseslərinin əlaqələndirilməsi imkanları genişlənir. Müxtəlif tipli sahibkarlıq subyektləri bundan getdikcə daha çox faydalanır.
İndi bütün dünyada olduğu kimi ölkəmizdə də internet vasitəsilə yeni bazar və biznesin hüdudlarını, əhatə dairəsini genişləndirən, informasiya asimmetriyasının dərəcəsini azaldan şəbəkə infrastrukturu inkişaf edir. Yeni çevik bazar şəbəkəsi infrastrukturu innovasiyaların daha yüksək mobilliyini və daha səmərəli bazar strukturunu təmin edir. Bütün bunlar nəticədə, xərclərin azalmasına, bütövlükdə iqtisadiyyat səviyyəsində məhsuldarlığının artmasına səbəb olur. Müasir şəraitdə Azərbaycanda texnoloji yeniliklər, intellektual kapitalın keyfiyyətinin artması, informasiya və kompüter texnologiyalarının, elektron ticarətin, mobil rabitənin dinamik inkişafı, biznes məkanının genişlənməsi ən iqtisadi artım üçün mühüm amillərə çevrilir.Qabaqcıl informasiya texnologiyalarına, yeni elmi biliklərə əsaslanan müasir iqtisadiyyat Azərbaycanda da uğurla qurulur. İqtisadiyyatın və həyatın bütün sahələrində informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının geniş şəkildə tətbiqi müasir Azərbaycanda inkişafın ən mühüm texnoloji xüsusiyyətidir. İqtisadiyyatın informasiyalaşdırılması prosesi artıq ölkəmizdə dönülməz prosesdir. Bu, istehsalın texnoloji əsaslarının keyfiyyətcə yenilənməsi ilə nəticələnən İKT-nin davamlı inkişafı deməkdir. Eyni zamanda, diqqət iqtisadiyyatın strukturunun şaxələndirilməsinə, kapital tutumlu olmayan sənaye sahələrinin inkişafına yönəldilir ki, bu da iqtisadi artımın sürətlənməsinə səbəb olur. Sözügedən proses işğaldan azad edilmiş ərazilərdə görülən işlər hesabına özünü daha qabarıq büruzə verir.
Tahir TAĞIYEV Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyilə çap olunur.
