Azərbaycanda 2018-ci ilin dekabr ayında təsdiq edilmiş “Yol hərəkətinin təhlükəsizliyinə dair Dövlət Proqramı”nda köhnə avtomobillərin utilizasiyasına dair ayrıca proqramın hazırlanması nəzərdə tutulub. Qeyd edək ki, “Mexaniki nəqliyyat vasitələrinin utilizasiyası” adlı proqramın layihəsi artıq hazırdır və dövlət qurumları ilə razılaşdırma mərhələsindədir.
Məlumat üçün bildirək ki, hazırda Azərbaycanda istismarda olan avtomobillərin 80 faizinin istehsal tarixi 10 ili ötüb. Ölkədə hər 20 maşından biri olduqca köhnəlib, ancaq utilizasiya edilən avtomobilə rast gəlinmir. Son bir ildə ölkədə köhnə avtomobil alanlar azalsa da, ölkə yollarında belə maşınlar hələ də üstünlük təşkil etməkdədir. Danılmaz faktdır ki, ili köhnə olan nəqliyyat vasitələri tez-tez təmir sexlərinə gətirilir. Ancaq onların da ömrünə kimsə zəmanət vermir.
Məlum olduğu kimi, ölkəmizdə köhnə avtomobillərin utilizasiyası məsələsi son günlər geniş müzakirə olunur. Artıq bununla bağlı ilkin şərtlər də açıqlanıb. Belə ki, ekologiya və təbii sərvətlər nazirinin müşaviri utilizasiya prosesinin könüllü aparılacağını bildirib. Bundan əlavə, həmin nəqliyyat vasitəsinin dəyərinə uyğun olaraq, avtomobil sahibinə vauçer veriləcək. Nəticədə avtomobil sahibi gələcəkdə maşın alarkən həmin dəyərin miqdarı qədər güzəşt əldə edəcək.
Maraqlıdır, bu qaydalar vətəndaşları köhnə avtomobillərdən imtina üçün stimullaşdırmağa yetərli olacaqmı?
“Utilizasiya böyük sosial-iqtisadi proqramdır, hər ölkə bu proqramı həyata keçirə bilmir, bunun üçün iqtisadiyyat dayanıqlı olmalıdır”
Nəqliyyat sahəsi üzrə ekspert Eldəniz Cəfərov bildirdi ki, sözügedən proqram mərhələli şəkildə icra edilməlidir: "Utilizasiya böyük sosial-iqtisadi proqramdır. Hər ölkə bu proqramı həyata keçirə bilmir. Bunun üçün iqtisadiyyat dayanıqlı olmalıdır. Azərbaycan da milli iqtisadiyyatının dayanıqlılığına güvənərək utilizasiya proqramı hazırlayır və gələn ilin sonuna qədər bu işi bitirməlidir. Proqramın icrası isə "2022-2026-cı illərin sosial-iqtisadi inkişaf strategiyası" çərçivəsində olacaq. Deməli, hələ qarşıda 3-4 ilimiz var. Utilizasiya proqramını tələsik yerinə yetirməyə ehtiyac yoxdur. Bunun üçün bəzi məsələləri həll etmək lazımdır. Bu ilin yanvar ayından Azərbaycana ekoloji təmiz nəqliyyat vasitələrinin idxalı ƏDV-dən, noyabr ayından isə elektromobillərin idxalı gömrük rüsumundan azad edilib. Qarşıdakı illərdə də stimullaşdırıcı tədbirlər olacaq ki, vətəndaşlarımız üçün yeni, ekoloji təmiz nəqliyyat vasitələri almaq əlçatan olsun. Bundan sonra utilizasiya proqramını həyata keçirə bilərik. İndiki vəziyyətdə bu proqrama başlasaq, qeyri-effektiv olar. Məlumat üçün bildirim ki, bir sıra ölkələrdə utilizasiya məcburi xarakter daşısa da, Azərbaycanda könüllü olacaq. Bəzi ölkələrdə dövlət avtomobilləri bazar qiyməti əsasında məcburi qiymətləndirir və bunun əsasında vətəndaşa hansısa məbləğ ödəyir. İri avtomobil sənayesi olan ölkələrdə isə adətən köhnə avtomobillərin dəyərinə uyğun vauçerlər verilir, vətəndaş yeni avtomobil alanda həmin vauçeridəki məbləğ qədər güzəşt qazanır. Azərbaycanda isə utilizasiya proqramı üçün könüllülük prinsipi əsas götürülür. Yəni vətəndaşların avtomobilləri əllərindən məcburi alınmayacaq. İnsanlar könülü qaydada köhnə avtomobillərini təhvil verib dövlətdən vauçer alacaq. Vauçerin verilməsi dövlət və biznes dialoqu əsasında olacaq. Yəni ölkəmizdə fəaliyyətdə olan avtomobil dilerləri və distribütorları ilə dövlətin müştərək layihələndirməsi əsasında avtomobilini utilizasiya edən vətəndaşa vauçer veriləcək. Həmin vauçer o zaman likvidləşəcək ki, vətəndaş özünə yeni avtomobil almaq istəyəcək".
Ekspert hesab edir ki, utilizasiya prosesinə tam yararsız avtomobillərdən başlanılmalıdır. Hazırda ölkəmizdə köhnə və istismarda olan avtomobillər çoxdur. Elə avtomobillər var ki, nə vaxtsa qəzaya düşüb, sonra istifadə olunmayıb, uzun müddət bir yerdə qalıb, artıq “metallom”a çevrilib. Bu avtomobillər hardasa qalmağı ilə həm ətraf mühitə zərər verir, həm də yer tutur. Düşünürəm ki, həmin avtomobillərin məcburi utilizasiyası proqramı da ola bilər. Bu zaman da vətəndaşa müəyyən məbləğdə nağd pul verilə bilər: “Stimullaşdırıcı addımlar atılandan sonra proqram icra edilə bilər. Düşünürəm ki, ilk növbədə SSRİ dövründən qalma, bu günün təhlükəsizlik qaydaları və ekoloji standartlara cavab verməyən avtomobillərin utilizasiyasından başlasaq yaxşı olar”.
Günel CƏLİLOVA
