Məişət zorakılıqları: problemlər və səbəblər

Tarix: 27.11.2014 / 02:55
Bölmə: Sosial

Son zamanlar, regionlarda ailədəki zorakılıqların xüsusilə ağır cinayətlərlərin törədilməsi ilə davam etməsi cəmiyyətdə xüsusi amansızlığın təzahürü kimi qəbul edilir. Allahın yaratdığı "yer üzünün zinəti və əjrəfi" niyə bu qədər rəhmsiz və mərhəmətsizdir? Şüurlu varlıq niyə bu dərəcədə vəhşiləşir? Sualların sayı çox, cavabı birdir-ölüm hökmü bərpa olunmalıdır. Dövlət qətlə yetirilən vətəndaşının qisasını almalıdır ki, qurbanın doğmaları qisas fikrinə düşməsin!

Əslində Azərbaycan Respublikasının "Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında" 02 oktyabr 2010 cu il tarixli qanunu var və bu Qanun 22 iyun 2010-cu ildə qüvvəyə minib. Lakin nəticədə, baş verən ağır cinayətlərin qarşısı alınmır. Gəlin, səbəblərə diqqət yetirək.

1970-ci illərdən başlayaraq məişət zorakılıqları dünyanın hətta inkişaf etmiş ölkələrində, müxtəlif kateqoriyalı ailələrdə, sinfi, irqi, mədəni, dini və sosial-iqtisadi faktorlardan asılı olaraq baş verib. Ekspertlərin tədqiqatına görə, zorakılıqların əsas səbəbi ailələrdə çətin sosial durumun, ictimai şüurda yoxsulluq kimi xurafatın olmasıdır.

Tarixən sosial-iqtisadi problemlərin gərginliyi praktik olaraq hər bir ailəyə təsir edib. Ailənin rifah halı və həyat səviyyəsinin aşağı düşməsilə onun gələcək taleyi üçün narahatlıqlar baş qaldırır, nəticədə ailə münasibətlərində gərginliklər yaşanır.

Haşiyə çıxıram:

Rusiya tədqiqatçılarının fikrinə görə, baş vermiş qəsdən adam öldürmə faktlarının 3%-i ailədə baş verir. Məişət motivi ilə baş verən cinayətlərin yarısı uzanan və həllini tapmayan ailə münaqişələrinin payına düşür. Rusiya DİN-in statistikasına görə 3,5 mln-dan çox şəxs "anticəmiyyət davranışları"na görə profilaktik qeydiyyata götürülür, onların təxminən 296.000 ailə qalmaqalı kateqoriyasına aiddirlər.

Məişət zorakılığı bir şəxsin digər şəxs üzərində nəzarəti həyata keçirmək (iradəsini diqtə etmək) məqsədilə təkrar olunan və yüksələn xətlə inkişaf edən fiziki, dini və iqtisadi hədə ilə təhqir etmək, qorxud və vahimədə saxlamaqda ifadə olunur.

Ailə zorakılığı əməlinin qurbanına çevrilmiş şəxslə digəri (onu incidən) arasında spesifik kateqoriyaya aid həyat əhəmiyyətli bir neçə şərt var:

- Uşaqlara qarşı qəddar davranma;

- Ərin-arvada, (yaxud əksinə) qarşı zorakılıqlar;

- Ahıllara qarşı olan zorakılıqlar və s.

Ailə zorakılıqlarının, digər zorakılıqlardan fərqi ondadır ki, ailə zorakılığı bir-birilə yaxın, doğma münasibətdə olanlar arasında baş verir və bəzən buna adi hal kimi baxılır, hətta qarşı tərəf (incidən, kobudluq edən) müdafiə olunur, qorunur.

Ailə münaqişələrinin səbəblərini öyrənərkən iki cür yanaşmadan istifadə etmək lazımdır. (Məişət zorakılığı haqqında qanunun şərhində qeyd olunanlara yer verilib)

1. Sosioloji yanaşma. Zorakılıq ailə münasibətlərinin stereotipi kimi qəbul edilir.(olan şeydi barışarlar və s.). İşsizlik, mənzil şəraitinin yaxşı olmaması və iqtisadi çətinliklərin ailə üzvləri qarşısında stresin baş qaldırılmasına təsir etməsi;

2. Sosial-psixoloji yanaşma. Şəxsi həyat təcrübəsinin olmaması, primitiv düşüncə tərzi və "uşaqlıq illərinin zədələri".

Məişət zorakılıqlarının xarakterik cəhətləri sırasında zorakılığın aşağıdakı növlərini göstərmək olar:

1. Fiziki zorakılıq-real və potensial fiziki ziyanın tətbiqi nəticəsində insanın anatomik tamlığının pozulması. Xarakterinə görə yetirilən zərbə, qançırlar və şəxsə digər xəsarətlərin yetirilməsi ilə ifadə oluna bilər.

2. Seksual zorakılıq. Seksual ehtiraslarını ödəmək üçün zordan istifadə etmə.

3. Psixi zorakılıq. Qurbana qarşı zorakılığın tətbiq edilməsi hədəfi qorxutma, mənəvi və psixoloji zədələrin yetirilməsi, iradəsinin sərbəst həyata keçirilməsinə məhdudiyyətlər qoyma, qurbanı ailə üzvlərindən və dostlarından təcrid etmə, ləyaqətini alçaltma və s.

4. İqtisadi zorakılıq. Pulun xərclənməsinə təkbaşına nəzarət, işləməyə və ya işləməməyə məcbur etmə və s.

Adətən fiziki və seksual zorakılıqlar tez-tez kişilər tərəfindən törədilir. Psixoloji zorakılıqlar, ailədə amansızcasına davranma halları və onlara havadarlıq isə qadınlar tərəfindən törədilir. Ailədə zorakılığın hökm sürməsinə aşağıdakı xüsusiyyətlər də (səbəblər) təsir edə bilər.

- ailədə fiziki zorakıllıq faktları varsa deməli, onun tez-tez təkrar olunması və şiddətlənməsi ehtimalı da var;

- zorakılıq və təhqiredici davranışlar bəzən zərər yetirən tərəfindən dəyişilə və üzrxahlıq vədlərilə əvəz oluna bilər. Lakin bununla təhlükə sovuşmur.

- ailədə zorakılıqlar əhalinin müxtəlif təbəqəsində və kateqoriyalarında mümkündür. Ona görə də məişət zorakılıqları müasir cəmiyyətin qlobal problemi kimi özünü artıq təsdiqləyib və onun səbəbləri ailənin sosial- psixoloji mühitində, habelə, qeyri-sağlamlığında ərsəyə gəldiyindən, ailənin stabil inkişafı və təhlükəsizliyi də davamlı olmur.

Bəzən bunun çox ciddi və acı təəssüf doğuran nəticələri olur. Əvvəla, zorakılıqlarla qurulan ailə münasibətləri risq qrupuna daxil olunur. Belə bir mühitdə doğulan və böyüyən uşaqlar əksər hallarda zorakılıqların qurbanlarına çevrilir və yaxud da onlar yaxınlarına qarşı zor tətbiq etməkdən çəkinmir.

Mübarizənin səmərə verməməsinin səbəblərindən biri də ailə zorakılıqları barədə müvafiq orqanlara məlumatın daxil olmaması, yaxud məlumat olsa da, qurbanın şikayət verməkdən imtina etməsi, qanunvericilikdəki boşluqlar (zorakılıqlarla bağlı məlumatların araşdırılması üçün səlahiyyətli orqan əməkdaşlarına mənzilə sərbəst daxil olması normativ hüquqi aktlarla tənzimlənməlidir), müvafiq orqanların QHT-lərlə koordinasyon qaydada işləməməsi və s. - dir.

BMT-nin statistikasına görə valideyn zorakılığından hər il 14 yaşına qədər olan iki milyon uşaq əziyyət çəkir. Onların hər 10-dan biri dünyasını dəyişir, 2 min nəfəri intihar edir. Cinayət qanunvericiliklərində isə bu barədə xüsusi fəsil yoxdur. Ailədəki zorakılıqlar rəsmi məlumatlara salınmır. Bu, hüquqi və prosesual baxımdan çox qüsurludur. Zorakılığın ailədə hökm sürməsi övladın humanist və əxlaqa uyğun əsaslarla tərbiyələndirilməsinə mane olur, onların spirtli içkilərə, narkotik maddələrin qəbuluna, avaraçılığa, dilənçiliyə, fahişəliyə və digər cinayətlərə meylini gücləndirir. Kritik şəraitin yaranmasına amansız rəftar, uşaqların inkişafı haqda əhəmiyyət kəsb edən müvafiq biliyin və məlumatın olmaması da öz təsirini göstərə bilir.

Bəzən ailədəki "ciddi cəza" zorakılıq kimi qəbul olunmur, ailə adət-ənənəsi kimi aşılanır. Müasir elmi nəzəriyyələr zorakılıqların səbəblərini sosioloji yanaşmada, sosial mədəni faktorlarda (ailə münasibətlərindəki sterotiplər-eynilik, şablonluq) mənzil və maddi şəraitin psixoloji stresə məruz qoymasında; valideynlərin psixikasına alkoqolun təsirində, maddi tənəzzül və s. axtarmağı məsləhət görür.

Uşaqla valideynlər arasında olan münasibətlərin pozulması da zorakılıqlara əsas verə bilən amillərdəndir.

Məlumatlara görə, il ərzində dünyada 50.000 uşaq zorakılıqlara tab gətirməyərək evdən qaçmalı olur. Ölənlərin ümumi sayının 38%-ni ailə-məişət zəminində ölənlər təşkil edir. (Statistik rəqəmlər çox və az da ola bilər).

Məişət zorakılığı problemi ilə yalnız 1960-cı ildən başlayaraq Avropa və Amerika alimləri məşğul olmağa başlayığ. 1971-ci ildə Londonda "Döyülmüş qadınlar hərəkatı" və İxtisaslaşdırılmış qadın mərkəzləri yaranıb, məişət zorakılıqlarına məruz qalanlar ətrafında araşdırılmalara start verilib.

Son 20 il ərzində dünyanın bir sıra ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda da məişət zorakılığı haqqında qanun, 2004- 2008-ci illərdə İsveçrə və Böyük Britaniyada bu barədə xüsusi norma qəbul olunub, Slaveniyada isə belə zorakılıqlar cinayət məsuliyyətinə aid edilib. Hazırda 60 ölkədə məişət zorakılığı haqqında xüsusi qanunlar qüvvədədir. Amma Fransa və Bolqarıstan yeganə ölkələrdir ki, məişət zorakılıqların anlayışına daxil olan "psixoloji zorakılığın" şərhi geniş aspektdə verilir.

1990-cı illərə qədər SSRİ-də və İttifaqa daxil olan ölkələrdə "ailədə zorakılıq üçün əsas yoxdur" - deyə normativ hüquqi aktlar da qəbul edilmirdi. 1990-cı ildən başlayaraq məlum oldu ki, belə bir problem var və onu aradan qaldırmağa normativ baza lazımdır.

Azərbaycan Respublikasının CM-də həyat və sağlamlıq əleyhinə olan cinayətlər fəslində sağlamlığa yetirilən xəsarətlər, cinsi azadlıq əleyhinə olan cinayətlər və digər fəsillərdə zorakılıqları ehtiva edən maddələr və həmin ictimai təhlükəli əməllərə görə məsuliyyət nəzərdə tutulsa da, məişət zorakılıqların problemini həlll etmir. Məişət zorakılıqları barədə cinayət təqibinə başlama əksər hallarda zərərçəkmişin (qurbanın) şikayəti əsasında rəvac verilsə də, yazılı müraciətlər həmişə olmadığından mövcud faktlara prosesual reaksiya verilmir. Cəzasızlıq mühiti və qanuna müvafiq surətdə qisasın alınmaması isə faciələrlə sona çatır. "Ailə kiçik dövlətdir" rəmzi müddəaya qatı hörmətsizlik edilir.

Qurbanların əksəriyyəti qadınlar olduğundan, onlar həyat yoldaşlarının qanunsuz hərəkətləri ilə bağlı şikayət etməyə çəkinir, sübutların toplanması da onlara həvalə edildiyindən və bunun üçün müəyyən bilik və bacarıqları olmadığından sualları cavablandırmaqda çətinlik çəkirlər, yaxud bunu istəmirlər.

Ekspertlərin tədqiqatlarına görə, məişət zorakılıqları haqqında olan belə cinayət xarakterli işlərin 90%-i guya"tərəflərin barışması" nəticəsində xitamla sona çatır.

Dünya ölkələrində ailədə zorakılıqların aradan qaldırılmasına təsir edən psixoloji, tibbi və sosial yardımların, demək olar ki, səmərəsi yoxdur. Bu istiqamətdə daha çox QHT-lər müxtəlif layihələrin icrasında fəallıq göstərir. Ailə tiranlığından əziyyət çəkən qadın və uşaqların, habelə, ahılların müdafiəsi üçün sosial mehmanxanalar və digər mühafizə tipli mənzillər çox azdır.

Faktiki olaraq ailə ağır cinayətlərin baş vermə və hadisə yerinə çevrilib. Həyat quranların (qadınların) 37%-i "kişi qadını döyə və işkəncə verə bilər, bu, nəsildən-nəslə keçən xromosom uyğunluqdur, barışmaq lazımdır" qənaətindədir. Əlbəttə, belə sübyektiv fikirləri ictimailəşdirmək cinayəti gizlətmək qədər təhlükəlidir və zorakılığa çağırışdır.

Azərbaycan Respublikasının CM-də məişət zorakılığı əleyhinə cinayətlər fəsli olmasa da, cinayətlərin dinamikasında şəxsiyyət əleyhinə olan cinayətlərdə (2014-cü ilin 6 ayı ərzində) azalma müşahidə edilir. Ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 5,4% (443-419) 24 fakt, qəsdən adam öldürmələr 13,8 % (109-94) 15 fakt, qəsdən sağlamlığa zərər vurmalar 5,7 % (194-183) 11 fakt azalıb.

Həyata keçirilən profilaktik və xəbərdarlıq tədbirləri, əhalinin maarifləndirilməsi məsələlərində QHT-lərin də iştirakı yetərlidir. Bütün qeyd olunanlara rəğmən demək olar ki, artıq CM-də "Məişət zorakılığı əleyhinə olan cinayətlərin" siyahısının müəyyən edilməsinə və bunun üçün Azərbaycan Respublikasının CM-ə əlavələrin edilməsinə zərurət var. CM-dən çıxarılmış "Döymə" 132-ci maddəsi yeni fəslə salına bilər.

Şəmsəddin Əliyev, "Polisə Dəstək" İB-nin sədri

shemseddin eliyev78

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 02.10.2026 / 18:14

Azərbaycan VCT-lərinin qaldırdığı məsələlər BMT Komitəsinin Ermənistanla bağlı tövsiyələrində əksini tapıb

Tarix: 02.10.2026 / 15:47

Yeni pensiya mexanizminə qarşı ciddi bir sual qoyulub - "fərqli əmsallar" nə deməkdir?

Tarix: 02.10.2026 / 13:52

DİN 21 şagirdin naməlum şəxsin payladığı konfetdən zəhərləndiyi xəbərlərini təkzib etdi...

Tarix: 02.10.2026 / 13:44

Sumqayıtda orta məktəbdə kütləvi zəhərlənmə - şagirdlərin vaxtı keçmiş şirniyyatdan zəhərləndiyi ehtimal edilir...

Tarix: 02.10.2026 / 12:33

"Rəqəmsal transformasiyanın inkişafı özü ilə bərabər təhdidlər gətirir" - Davud Rüstəmov

Tarix: 02.10.2026 / 11:26

Azərbaycanlı hüquqşünas Portoda keçirilən Dünya Bioetika Konqresində ölkəmizin transplantasiya təcrübəsini təqdim edib

Tarix: 01.10.2026 / 23:12

Yağıya “can” demə... düşmənə əyilmə... Dilican dərəsi...

Tarix: 01.10.2026 / 22:38

Dissertasiyaların rus dilində yazılmasının yaratdığı problemlər

Tarix: 01.10.2026 / 21:35

Azərbaycanın dövlət qulluğunda “ikili vətəndaşlıq” problemi yarana bilər...

Tarix: 01.10.2026 / 19:34

Ali Məhkəmə hüquqşünas olmayan gənclərlə bağlı mühüm layihənin sonuna yetişir...

Tarix: 01.10.2026 / 19:23

Hərbi hissəni özbaşına tərk etmiş Azərbaycan hərbçisi Ermənistan ərazisində saxlanılıb

Tarix: 01.10.2026 / 16:19

Nazir Vilayət Eyvazov MDB-nin DİN Şurasının iclasında iştirak edib - FOTO

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 01.10.2026 / 21:35

Azərbaycanın dövlət qulluğunda “ikili vətəndaşlıq” problemi yarana bilər...

Tarix: 01.10.2026 / 19:34

Ali Məhkəmə hüquqşünas olmayan gənclərlə bağlı mühüm layihənin sonuna yetişir...

Tarix: 01.10.2026 / 19:18

Rusiya Ermənistanı “qaz rıçağı" ilə inqilaba sürükləyir...

Dağ-mədən sənayesində yeni mərhələ - “Böyük Qayıdış”ın məşğulluq perspektivləri...